How people manipulate you by making you regret

There's something about the dark which pulls out feelings we're numb to during the day.

As your monitor lights up your face in the dark room you sit in before getting into bed, you can sometimes get lost in thinking about the state of your social relationships and the progress of your plans.

The nighttime's darkness allows us to analyse how people treated us during the day with a meditative clarity. You start remembering times when people made you feel unwanted, times when prideful individuals gleefully showed off their material possessions, and times when your boss didn't value your output at work.

You start labeling those who possess narcissistic qualities as you think about them further. You realize just how hungry, for what they call success, some people are. You're astounded by the criminals, and are taken aback by those who lie without blinking an eye. They're always in a rush and only focus on themselves. Attainment of wealth and status blinds them to what you call the deeper meanings of life.

As you think about the people in your life before bed, you start to wonder if any of them ever think about you.

Certain thoughts just don't seem to go away however; they conversely grow and poke at our emotions. Someone's nefarious reminder of our potential regrets is particularly powerful in being lodged inside our minds.

"Be sure you won't regret leaving this job for another."

Every action we commit is one that's set in stone for the history books. After their performance, our actions can only be thought about, and their effects can only be celebrated, regretted, or hopefully fixed.

The aim of this article is to help you understand how others may manipulate you by encouraging you to feel regret.

Why eliciting self doubt in others is easy to do

The nefarious induction, and encouragement, of regret in others is the weaponization of a possible truth which is difficult to prove. Regret is seldom crystal clear in its reasoning. It's difficult to regret something with one hundred percent certainty as we never truly know whether our actions were a completely terrible idea.

Regret is grey, it's fuzzy.

Yes, you may regret being up front with the cute person at the bar only to get rejected, but would you regret the same act if your direct advances paid off? Is it thereby worth regretting an action if subjectivity plays a massive role in how successful that course of action is?

Yes, you may regret lashing out at your parents for allowing their worry for you to overstep some privacy boundaries. What if your reaction was warranted? How do you know you wouldn't react the same way again if you felt the same emotions?

You can even come to regret doing many things you've long considered to be good ideas. Regret is born out of feeling like you're missing out on a more optimal course of action. You should've said this instead of that. You should've went here instead of there. Once you come up with a better "there," then your "here," has the potential to be regretted.

The fuzziness and slippery nature of regret is what people who seek to induce regret weaponize. They understand that the potential to regret always looms over our shoulders as we act our way through life. Nobody has this thing figured out. We take a series of calculated risks; day in and day out. They understand that regret can always have the potential to be true, even if someone's mightily confident in what they've done.

"You should've bought the flight that overlays in Manila, it's always a few hundred dollars cheaper."

All that's required for regret to sprout and spread its roots in the mind of another is the introduction of a better action, outcome, or situation than what in fact took place.

Why regret is powerful in submitting

Riding the wave of the potential truth behind regret, the malicious individual thereby seems to know something you don't when they introduce regret into the picture. They arm themselves with a perceived knowledge about what you should have done, and what you should've said.

By making you feel a sense of regret, they place themselves in a dominant position as it relates to yours. Their confidence wouldn't have a wedge stuck in it, as they go on to stick a wedge in the confidence you acted with prior to speaking with them.

When someone makes you feel regret, they place themselves in a position to teach you and give advice. Once they elicit a sense of regret about the past within you, malicious individuals will jump at the chance to mold your actions into the future.

They'll place themselves as the knowledgeable one and will reinforce your potential regret of the past. Such individuals will make you feel inadequate in the context of what they coerce you to regret. They'll make you feel unskilled, and will tend to make themselves out to be as skillful.

These individuals will utilize a potential possibility of regret being right for you to feel as a chance for themselves to come out on top. They'll be less interested in figuring out whether you really should be regretting what you did and will be more interested in continually making you feel it.

A person who regrets is a person who is generally at a crossroads. They are generally more lost than the confident trailblazers. They're more susceptible to being coerced, pressured, and manipulated. Be wary of individuals who consistently mention the possibility of regret around you. Try to pick out the ones who seek to capitalize on your act of regretting your past actions in an effort to place themselves above you.

Source: kletische.com

Internal conflict vs. external conflict

While ridding the workplace of conflict entirely is not a plausible goal, a small business manager should strive to minimize the amount of conflict present in the business. Attention paid to conflict pulls attention away from the necessary tasks in the business. This can result in lost time and productivity, which can ultimately lead to a loss in profitability if the problem is severe enough. Managers should attempt to remedy the conflict as soon as they are made aware of the situation. Ignoring it in hopes it will go away on its own can be detrimental to the business.

Internal Conflict

The two types of conflict are internal and external. With internal conflict, it is personal to the person involved. This type of conflict takes place within the person. It can surface when a person’s values or morals are tested or otherwise compromised. Internal conflict can cause a great deal of stress as the person has to be able to remedy the situation on his own in most situations. Internal conflict can greatly impact the person’s performance level. Many times, being able to talk about the situation and the source of the conflict can help tremendously.

External Conflict

External conflict is conflict that occurs outside of the person. This can be conflict that is observed in others or outside forces that are causing conflict for the person, such as an unhappy customer or an unruly supplier. External conflict can also be caused when the management style of the business owner does not set well with the employees of the organization. A common example of this is a boss who likes to micro-manage but has a staff of highly independent employees. This is bound to cause conflict and an unpleasant work situation.

Conflict in Workplace

Contrary to what most think, conflict in the workplace can be a positive. Not only can it identify issues that are points of weakness for the business, it can also improve the negotiation and mediation skills of those in the office. Although constant conflict or an overwhelming amount of conflict can cripple a staff, some conflict is necessary to keep employees on their toes. Without any conflict, the staff may become complacent as things always rock along perfectly in the business.

Mediation

Whenever conflict arises, an effective business practice is to involve a mediator. The mediator is a person not personally involved in the conflict and can deliver an unbiased opinion. The mediator also ensures that discussions about the conflict follow certain discussion rules, such as not swearing, yelling or physically showing emotions to the other person. Many times, the mediator in the organization is the human resources manager. The human resources manager may also be a good sounding board for those dealing with internal conflict as well. If the conflict involves the entire organization, it may be necessary to bring in an outside mediator to help with the problem.

Considerations

Developing a set of rules that guide communications during conflict resolution may be a great solution for the company. This includes not interrupting when the other is speaking, actively listening to the other person including paraphrasing back what has been said to ensure understanding and what should happen if emotions escalate. By having this written down and a part of the employee manual, employees at all levels know what to expect during a mediation and can act according to the rules that have been laid out ahead of time and agreed to by all employees of the business.

References (3)

• University of Missouri - St Louis: Conflict Resolution in Project Management
• Business Listening: Conflict Resolution Basics for Business
• More-for-small-business.com: Conflict Resolution Tips For Effective Managing

About the Author
Leigh Anthony has provided ghostwritten content for a variety of small-business sites since 2004. Her work appears on eHow and Chron.com. Her areas of expertise include marketing, human resources, finance and leadership. She holds a Master of Business Administration from the University of Georgia.

Source: smallbusiness.chron.com

This personality trait is an interview killer

It’s like walking a tightrope to find the balance between having the personality employers want and not coming off as having the one they hate.

When it comes to nailing an interview, your personality may play a larger role than you think. According to a recent study conducted by TopInterview and Resume-Library, 70% of employers consider a candidate’s personality to be among the top three factors in deciding whether to extend a job offer. It’s substantially more important than education (18%) or appearance (7%).

So, what personality traits will make or break your chances of landing the job? Employers reported that “overconfidence” was the most offensive. However, when asked which personality traits they find the most attractive, they rated “confidence” as the second-most important quality.

The message is clear: If you want to land the job, you must balance sounding confident, without being perceived as overly confident during the interview. It’s certainly important to demonstrate your job qualifications and your value to the company. However, if you take it too far, you may be perceived as arrogant, which will only hurt your credibility and ruin your chances of landing the job.

Here are five ways you can avoid crossing the line from confident to cocky during your next interview.

STAY CALM

Nervous energy before an interview can be beneficial. It will keep you on your toes and help ensure you sound authentic when answering the interviewer’s questions. In fact, I often help clients figure out how to boost their energy level before an interview to ensure they make the right impression. However, if you fail to manage those nerves, you may find yourself trying to overcompensate during the interview and inadvertently come across as arrogant.

To mitigate this risk, determine the best way to release some of that nervous energy and work it into your pre-interview routine. Whether it’s a spin class, meditation, or jamming out to your favorite song, find what works for you and do it.

SHOW, DON’T TELL

When you walk into an interview, you’re expected to confidently discuss your skills and your value to the company. After all, if you’re not confident in your abilities, why should a prospective employer be confident in hiring you? However, it’s how you communicate your skills that makes all the difference.

The key is to get specific. Instead of using sweeping statements like, “I’m a skilled marketer. I know everything there is to know about email marketing,” share information that demonstrates your proficiency in a specific area, such as an award you’ve won or a measurable result you’ve achieved. The candidates who can prove their success are the ones genuinely impressing the hiring manager without coming across as smug.

AVOID STRETCHING THE TRUTH

There’s no room for false modesty when you’re looking for work. However, be careful not to overstate your abilities, embellish your previous responsibilities, or take full credit for a team effort. No one likes a braggart, and most interviewers can see through those exaggerations with a few follow-up questions. When discussing a previous accomplishment, give credit where credit is due. Instead of pretending it was the result of a one-person show, acknowledge your other team members and explain the contribution you’ve made in bringing about the win.

WELCOME THE “WEAKNESS” QUESTION

No one is perfect, so don’t try to pretend you are during an interview. If you’re asked about a weakness, don’t avoid the question or provide one of those faux weaknesses such as “I’m a perfectionist” or “I’m too nice.” Instead, share a work-related area that is nonessential to the job, and explain the steps you’ve taken to improve.

The STAR Method (Situation, Task, Actions, Results), which is typically used to answer behavioral interview questions, can be a great way to explain how you’ve overcome a weakness in a succinct, yet thoughtful manner.

To do this, think of a real situation or task you’ve struggled with previously, such as being uncomfortable with public speaking. Choose a shortcoming that’s genuine, but not a key requirement of the role you hope to get.

Identify what actions you’ve taken to improve this skill or overcome your professional shortcoming. For instance, if you’ve struggled with public speaking, explain the class you’ve completed to overcome your fears.

Share the results of your actions. Have you recently volunteered to present at the company-wide meeting? Have you completed a course to gain proficiency in a certain skill? Have your performance assessments in this area improved?

Demonstrating a level of self-awareness and commitment to professional development is much more attractive to employers than pretending you are perfect.

PREPARE TO ASK QUESTIONS

Whenever an interviewer asks you, “Do you have any questions for me?” your response should always be an enthusiastic “Yes,” whether you’re on your first or your fourth round of interviews with the company. Employers use this question to gauge your interest in the opportunity, so blowing off this question at the end of the interview will only leave you looking cocky or, worse, uninterested in the position.

While some questions will naturally emerge from your conversations with your interviewer, I find it helpful to prepare a list of questions like this one in advance that you can ask each person with whom you meet. The benefits of this extra preparation are twofold. It shows the hiring manager that you’re taking the interview seriously and you’re genuinely interested in the opportunity. It also helps you learn more about the company and determine whether the job is the right fit for you. It’s a win-win.

Amanda Augustine (@JobSearchAmanda) is the resident career expert for Talent Inc.’s suite of brands: TopResume, TopCV, and TopInterview. With nearly 15 years of experience in the recruiting and career-advice industry, she is a certified professional career coach (CPCC) and résumé writer (CPRW), helping professionals improve their careers and find the right job sooner.

BY AMANDA AUGUSTINE
Source: fastcompany.com

Quote vặt 10

Mỗi ngày Kiến đi làm rất sớm và bắt tay vào việc ngay. Kiến làm việc rất giỏi và luôn luôn vui vẻ.

Ông chủ của chú, là con Sư Tử, rất ngạc nhiên khi thấy chú kiến làm việc mà không cần sự giám sát. Sư Tử nghĩ nếu được giám sát thì chắc chắn Kiến sẽ làm việc có hiệu quả hơn.

Thế là Sư Tử thuê Gián về làm giám sát. Sau khi được thuê, quyết định đầu tiên của Gián là gắn một cái đồng hồ treo tường để theo dõi việc đi làm đúng giờ. Gián cũng cần một thư ký để thay nó viết ghi chú hay làm báo cáo, và thế là nó thuê một con Nhện, chỉ để quản lý báo cáo và nhận các cuộc gọi.

Sư Tử rất hài lòng về những báo cáo của Gián và yêu cần Gián làm thêm những biểu đồ theo dõi sản lượng và phân tích xu hướng thị trường, để nó có thể trình bày tại cuộc họp Ban quản trị. Vậy là Gián mua một cái laptop mới cùng với một máy in lazer, rồi thuê một con Ruồi làm quản lý bộ phận IT.

Nhắc tới Kiến, lúc trước làm việc rất chăm và thoải mái, giờ rất là bực mình vì những công việc giấy tờ và những cuộc họp vô bổ làm mất hết thời gian của nó!

Trong khi đó, ông chủ Sư Tử đi đến kết luận là cần phải cử một người làm quản lý nguyên cả bộ phận mà con kiến đang làm việc.

Chức vụ ông chủ nhỏ này được giao cho một con Ve Sầu. Quyết định đầu tiên của con ve là mua ngay một cái thảm đẹp và một cái ghế thật êm cho phòng làm việc của nó. “Ông chủ” Ve Sầu này cũng cần thêm một máy vi tính và một thư ký riêng, đó là thư ký cũ của nó, người đã giúp nó chuẩn bị Kế Hoạch Tối Ưu Hoá Chiến Lược Kiểm Soát Công Việc & Ngân Quỹ.

Văn phòng nơi Kiến làm việc trở thành một nơi buồn bã, chẳng còn ai cười đùa và mọi người trở nên lo lắng khó chịu.

Thế là Ve Sầu thuyết phục ông chủ lớn, là con Sư Tử, về sự cần thiết phải làm một cuộc nghiên cứu kỹ lưỡng về môi trường làm việc tại đây. Sau khi xem lại các báo cáo tài chính trong văn phòng nơi con Kiến làm, Sư Tử phát hiện ra năng suất đã thấp hơn trước đây rất nhiều.

Thế là Sư Tử thuê một con Cú, đó là một cố vấn nổi tiếng và có uy tín, để tiến hành điều tra và đưa ra các giải pháp cần thiết. Cú bỏ ra 3 tháng để nghiên cứu về văn phòng và viết một báo cáo khổng lồ lên đến vài quyển, và đi đến kết luận: “Văn phòng này có quá nhiều nhân viên”.

 Hãy đoán xem ông chủ Sư Tử sa thải ai đầu tiên?

Và nếu bạn là ông chủ Sư Tử, hãy nghĩ xem ai là người nên bị sa thải đầu tiên?

Nguồn: KIEN THUC KINH TE

Five things your salary history says about you

Dear Liz,

I generally love your advice but I strongly disagree with your take on salary history. You say that a person's salary history is private. Why should it be private? It's part of your professional persona. Should your work history also be private? Of course not.

As a hiring manager I need to know what other managers paid you in the past. Don't I deserve to know what level of experience and quality I'm getting in a new hire?

A candidate's salary history tells me a lot about them. It tells me when and how much they grew over their career. I want that information and I'm dismayed that you keep telling candidates to keep that information away from me (and other hiring managers).

Where's the flaw in my argument?

Thanks Liz,

Noah

---------

Dear Noah,

There is no flaw in your argument, because there is no argument. People who say, "I want it -- give it to me!" are generally either three years old, or considered immature by other people.

You want someone's salary history and therefore you should get it -- that's your argument?

People in Hell want ice water, so they say.

Let's flip the roles and see if your "argument" holds up. Job candidates would love to know what you and your fellow managers are getting paid. They would love to know how much money your company made last year, and how much of that money went into the pockets of the company's executives.

They would love to know how much your personal compensation is affected by your ability to manage a budget, including your willingness to pay employees below-market wages.

None of that information, of course, is available to job applicants or to employees. It is unreasonable to ask for and expect information from the candidate while sharing nothing whatsoever with that candidate regarding your company's financial situation, its executive comp plans or even information about how your current employees stack up relative to the local labor market. It's heavy-handed. It's unfair.

Only weak and inexperienced recruiters and managers need to know someone's salary history in order to evaluate that person's market price tag. I am confident talking to anyone for ten minutes and then telling them what I think they can command in the job market. You can cultivate the same skill if you want to!

Here are five things a person's salary history says (and doesn't say) about them:

1. A person's salary history tells you how much they got paid at each job they've held.

2. A person's salary history doesn't convey their worth to a new employer in a new role. There are many reasons people take jobs below their capability (and market value). Every assignment is different, and the level of pain also differs from organization to organization.

3. A person's salary history doesn't tell us how good they are at their job.

4. A person's salary history doesn't convey their passion, enthusiasm or teamwork.

5. Salary history is useless as a gauge of a person's talent. There are overpaid and underpaid people everywhere.

I used to hire engineers and IT folks from all over the world. Many of them had no idea what they were worth in the U.S. labor market. We had to pay them fairly.

We hired brilliant folks coming out of school. They had no useful salary history. So what? We still had to pay them a fair market wage for their contribution.

When you hire career-changers, people returning to the paid workforce, returning military service members, new grads, former consultants and any other type of non-cookie-cutter candidate, you are going to have to assign a market value without being able to apply their salary history even if you know it.

It's a good skill to learn!

Step out of fear and into your leadership power. The air is much clearer up here. Try it and you will see!

All the best,

Liz

Source: forbes.com

Should I tell my boss I'm leaving -- unless I get a raise?

Dear Liz,

I've been in my job for 18 months.

When I took the job, I badly needed employment.

I took the job for a ridiculously low salary. If I hadn't been so desperate, I would have turned it down.

I spent a year revamping our marketing program from the ground up. I know my hard work made a difference.

This company's marketing program was a disaster when I started the job, and now it rocks.

I was very glad to get the experience and the resume fodder as you call it, but I also need to get paid fairly.

For the entire first year my boss told me, "I know you're underpaid. Don't worry, I'll take care of you when your annual review comes around."

My review came around at my one-year anniversary.

I designed a Power Point presentation to show my boss and his boss what I had accomplished.

My boss said, "This is great information. I'm going to get you a big raise."

I got a $4000 annual increase. It was a bigger pay increase than my company usually gives out, but it still didn't get me up to the market rate for my job. It's not even close.

The good news is that headhunters constantly reach out to me to tell me about other jobs that pay at least $10K more than I'm earning now.

I don't tell them my current salary. If I did, they would assume I'm not qualified to move up.

I know I could get a better-paying job but I like my job.

I like my boss. He knows I'm drastically underpaid even after getting that $4000 increase. He says, "The problem is that you just got a $4000 raise six months ago and my boss will have a hard time understanding why you need another raise so soon."

Should I tell my boss that he's going to lose me if I don't get at least another $4000 pay increase?

If I play that card and give my boss an ultimatum, then I have to follow through with it. If he doesn't give me a big raise, I have to keep my word and leave.

If I tell my boss I'm going to quit unless I get another raise, he might feel resentful. He might start to see me as an enemy. Right now, he sees me as his right hand.

I don't know what to do.

Help!

Thanks Liz -

Yours,

Shawn

---------

Dear Shawn,

When you see your life as a path you are walking, you will see that other people's paths can intersect with yours.

Sometimes we walk alongside someone for a short time. Sometimes we walk alongside them for years before our paths and theirs go in different directions. It's not fair to expect someone to continue to walk alongside you if their path doesn't lead that way.

Your boss hired you when you needed a job. He gave you the opportunity to do some wonderful and valuable things that grew your flame and helped your company succeed. He went to bat for you and got you a raise. That raise didn't get you to the market level for the job you do, but it was the best your boss could do.

Your boss was honest. He told you how far he can step. He can't step far enough to keep you. That doesn't make him a bad guy. It just means that you and your boss are on different paths. Why ask your boss to try and be someone he isn't?

Your boss doesn't have the juice to go back to his boss and argue for another pay increase. You are pushing on a rope, as the expression goes.

You are hoping against hope that your boss suddenly becomes your fearless champion. He's not going to do that. He works for a company that underpays people. He's probably underpaid himself. He hired you at a galley-slave wage, so he knows the company is frugal to the point of self-destructiveness but he still keeps his job.

Don't threaten to quit or give your boss an ultimatum. That won't help. If he gave you a raise just to keep you on board for a while, he would resent being pushed into a corner. Just start a stealth job search and move on.

It is hard to let go. It is hard to say, "I got what I came to this job to get, and now it's time to get back on my path." It's hard to do, but it's essential.

Don't say another word to your boss about your below-market pay. Just start taking calls from headhunters and take a job that feels like the next, best move for you. When you've accepted the offer, let your boss know that you appreciate everything he's done for you and that you will be leaving the company.

We only frustrate ourselves when we expect people around us to be more than they can be at any given moment. Your boss is who he is. Accept that and accept the fact that your flame is still growing. You will leave this job and team up with people whose flames are bigger than your boss's flame is right now.

Don't judge your boss or anyone else who disappoints you.

They are not doing the things they do and saying the things they say to hurt you. They are only trying to protect themselves -- something we all do, and something that fearful people do more than most.

One day you will look back and be grateful that your boss nudged you back on your path -- exactly where you need to be!

All the best,

Liz

Source: forbes.com

The curse of knowledge

Many sensible strategies fail to drive action because executives formulate them in sweeping, general language. “Achieving customer delight!” “Becoming the most efficient manufacturer!” “Unlocking shareholder value!” One explanation for executives’ love affair with vague strategy statements relates to a phenomenon called the curse of knowledge. Top executives have had years of immersion in the logic and conventions of business, so when they speak abstractly, they are simply summarizing the wealth of concrete data in their heads. But frontline employees, who aren’t privy to the underlying meaning, hear only opaque phrases. As a result, the strategies being touted don’t stick.

In 1990, a Stanford University graduate student in psychology named Elizabeth Newton illustrated the curse of knowledge by studying a simple game in which she assigned people to one of two roles: “tapper” or “listener.” Each tapper was asked to pick a well-known song, such as “Happy Birthday,” and tap out the rhythm on a table. The listener’s job was to guess the song.

Over the course of Newton’s experiment, 120 songs were tapped out. Listeners guessed only three of the songs correctly: a success ratio of 2.5%. But before they guessed, Newton asked the tappers to predict the probability that listeners would guess correctly. They predicted 50%. The tappers got their message across one time in 40, but they thought they would get it across one time in two. Why?

When a tapper taps, it is impossible for her to avoid hearing the tune playing along to her taps. Meanwhile, all the listener can hear is a kind of bizarre Morse code. Yet the tappers were flabbergasted by how hard the listeners had to work to pick up the tune.

The problem is that once we know something—say, the melody of a song—we find it hard to imagine not knowing it. Our knowledge has “cursed” us. We have difficulty sharing it with others, because we can’t readily re-create their state of mind.

In the business world, managers and employees, marketers and customers, corporate headquarters and the front line, all rely on ongoing communication but suffer from enormous information imbalances, just like the tappers and listeners.

Leaders can thwart the curse of knowledge by “translating” their strategies into concrete language. Consider Trader Joe’s, a specialty food chain whose mission is “to bring our customers the best food and beverage values and the information to make informed buying decisions.” That’s the company’s abstract umbrella statement, and it hardly serves to distinguish Trader Joe’s from other retailers. But shopping at Trader Joe’s is nothing like shopping at Wal-Mart, and its aisles are full of inexpensive but exotic foodstuffs like Moroccan simmer sauce and red-pepper soup.

Trader Joe’s beats the curse of knowledge and pours meaning into its strategy by using concrete language elsewhere. It touts its reputation as the “home of cheap thrills,” describing its target customer as an “unemployed college professor who drives a very, very used Volvo.” The image is a simplification, obviously; at any given moment, there are probably zero of these “target customers” in Trader Joe’s. But because it simplifies a complex reality, the description ensures that all the employees of the organization have a common picture of its customers. Would the professor like the red-pepper soup? Yes.

Stories, too, work particularly well in dodging the curse of knowledge, because they force us to use concrete language. FedEx, for example, uses a story related to its Purple Promise award, which honors employees who uphold FedEx’s guarantee that packages will “absolutely, positively” arrive overnight: In New York, a FedEx delivery truck broke down and the replacement van was running late. The driver initially delivered a few packages on foot; but then, despairing of finishing her route on time, she managed to persuade a competitor’s driver to take her to her last few stops.

Stories like this are tangible demonstrations of the company’s strategic aim to be the most reliable shipping company in the world. A top sales executive can use the New York story to say “This is how seriously we take reliability.” A new delivery driver can use the story as a guide to behavior: “My job is not to drive a route and go home at 5 PM; my job is to get packages delivered any way I can.”

Concrete language and stories defeat the curse of knowledge and make executives’ strategy statements stickier. As a result, all the members of an organization can share an understanding of the strategies and a language for discussing them.

Source: hbr.org

Đám cưới vợ cũ

Cả đêm qua y không sao chợp mắt được, cảm giác giống hệt đêm trước ngày cưới cách đây bốn năm. Ngày mai vợ cũ lên xe hoa về nhà chồng.

Vẫn biết ai rồi cũng sẽ khác nhưng khi nhìn vợ cũ ánh mắt rạng rỡ bên chồng trong mấy tấm hình trên facebook, trong y dâng lên một thứ xúc cảm rất đặc biệt. Có những ý nghĩ lướt qua trong đầu rất nhanh (nhưng y sẽ giấu tiệt nó mà không dám chia sẻ cùng ai).

Sáng sớm, y bận quần đùi hoa, dép Lào, áo may ô đủng đỉnh ra đầu cổng làng ăn cháo lòng. Hôm nay là một ngày đặc biệt nên y tự cho phép mình ăn một bát cháo. Kể ra cũng hơi hoang vì bình thường sáng y vẫn ăn khoai lang luộc với cà, khoai sắn chấm muối vừng hoặc cơm rang.

Vừa lọ mọ bước vào, con mụ chủ quán bụng to như bụng bò đã đón lõng, cười cười bảo.

“Bựa ni có đi ăn cỗ cưới không đó?”

Y hất hàm, mặt lạnh như tiền nói cho bát cháo, à lấy chai diệu ra đây mần chén luôn. Mụ chủ trợn mắt nói gớm hè, bựa ni uống rượu nữa à, gớm hè. Chị hỏi thật nha, có thấy buồn không đo? Mấy khách trong quán bỗng nhiên im re vì biết đang có kịch hay để hóng.

“Hỏi đéo gì lăng nhăng! Mà cắt cho miếng vèo non ngon ngon luôn”.

Ngồi đợi một lúc. Bây giờ thì cháo bưng ra đây rồi, lấy đũa khều miếng dồi đưa lên miệng cắn cái sật, đoạn nhấp ngụm rượu gạo, ngửa đầu “khà” một tiếng rất sang, tự nhiên y thấy mọi sóng gió trong đời nhẹ hều như hơi men, như làn khói bếp mong manh đang len lỏi qua mái bếp của con mụ chủ quán cháo lòng bụng to như bụng bò và nói lắm.

Y vừa chem chép nhai vừa tợp rượu, hai chân ngồi chồm hỗm trên ghế, thi thoảng dừng lại thò ngón tay vào bộ nhá móc móc thức ăn rồi dịu dàng bôi vào gậm bàn, động tác vô cùng phiêu lãng và chứa đựng nhiều ẩn ý. Y biết ở cái thôn này, mọi sự kiện dù bé bằng ngón tay cũng sẽ trở thành chủ đề cho mọi người bàn tán. Y phải tỏ ra bất cần và ngạo nghễ trong ngày cưới của vợ cũ để những cái miệng không có cái cớ để nói y buồn, y bất mãn hay chán đời muốn tự tử.

Hôm nay, bằng tư thế ngồi chồm hỗm trên ghế ăn cháo lòng, y đã gửi đến mọi người trong thôn một thông điệp đầy tình nhân ái, đó là bố mày vẫn sống vui, sống khỏe, sống có ích - như tôn chỉ của các cụ hưu trí thuộc Hội người cao tuổi. Mẹ y từng dặn “Sống ở đời nhiều khi phải đạp lên mặt dư luận mà sống con ạ”. Y cho rằng, tuy khẩu khí hơi lộng ngôn và suồng sã nhưng tinh thần chung, mẹ y đã nói đúng. Dư luận là ai? Dư luận đôi khi chỉ là một con mụ bán thịt đầu cổng chợ, anh xe ôm đói khách trước ngõ, chị đồng nát mắt đảo như rang lạc, ai hở ra cái gì là kỳ kèo xin. Chúng ta nhiều khi phải khổ sở sống, điều chỉnh hành vi và cân đối cảm xúc vì những đứa ất ơ mả mẹ nào đó - những đứa không bao giờ liên quan đến cuộc đời ta. Vô lý chưa?

Ăn uống no say, y lững thững đi bộ về nhà. Ngang qua dậu mùng tơi nhà hàng xóm, chợt y đi chậm lại. Lòng y chùng xuống khi nghe văng vẳng tiếng hát của ca sỹ nào đó, rất buồn “Mấy năm cách biệt mình gặp lại nhau, cúi mặt ngỡ ngàng đường ai nấy đi…” Lời hát ngọt buốt như vết dao sắc khiến y rùng mình. Mẹ, hóa ra y cũng chỉ là giang hồ vặt. Loại giang hồ nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà.

Gần 11 giờ trưa y đã có mặt tại đám cưới. Người đông nghịt, nhạc sàn đập bay cả tóc trán, mùi thức ăn, mùi bia, mùi rượu lẫn trong mùi mỹ phẩm…hòa lẫn vào nhau khiến y nôn nao. Có rất nhiều người quen quay ra nhìn y. Bố vợ cũ com lê đen trũi, tóc phất phơ kim tuyết chạy lại bắt tay. Y cúi đầu gật gật rất nhã nhặn. Bố thở ra đằng mồm, nói ơ tau tưởng mi không đến! Vô đây mần chén cho khí thế đã mồ, vô đây, vô đây!

Mẹ vợ cũ tay cầm nắm phong bì, tươi cười chỉ vào y, nói gì đó với mấy người khách. Nhạc sàn ầm ĩ nên y không nghe được gì, nhưng cũng đoán được đại ý: “Đây là rể cũ đó! Thằng ni tốt tính nhưng không lo được cho vợ con. Nhìn ngơ ngơ rứa chớ giỏi lắm đo, tốt nghiệp khoa Văn trường đại học Khoa học thủy lợi và nhân văn”.

Vợ đây rồi (à vợ cũ chứ). Nàng lộng lẫy trong chiếc váy trắng tinh khôi, má ửng hồng, lông mi uốn cong như lưỡi câu, miệng tươi roi rói e ấp bên chú rể. Chú rể nghe nói tốt nghiệp khoa Thú y, hiện công tác tại phòng mổ bệnh viện đa khoa huyện. Thằng này chiều chiều vẫn ra quán nước ghi đề, có bữa xui y đánh to con 37 vào vì lúc sáng mổ ruột thừa cho một anh. Ca phẫu thuật thành công tốt đẹp, mổ xong bệnh nhân hưởng dương 37 tuổi.

Tiếng nhạc nhỏ lại, mọi người bắt đầu chen nhau tặng quà cô dâu. MC liên tục xướng tên những người tặng quà. Bà nội cô dâu 2 chỉ. Mợ chú rể 3 chỉ. Thím cô dâu 1 chỉ. Bác họ cô dâu 2 chỉ. Y nghe mà ù hết cả tai với chỉ chỉ. Chợt cô dâu vẫy vẫy tay chỉ vào y. Tim y muốn ngừng đập vì hành động bất ngờ của thị. Thị muốn gì đây? Muốn y chạy lên bá vai chú rể chụp ảnh hay nhắc nhở y cần phải lên tặng quà? Y tái cả mặt. Lúc nãy có cái phong bì 200 nghìn thì đã bỏ vào thùng rồi, trong người y chỉ có chùm chìa khóa, cái bấm móng tay và gói thuốc lào hút dở.

Y thở hổn hển như sắp đứt hơi. Thôi nào, vợ ơi! Cái gì đã qua thì cũng qua rồi. Phải muối mặt lắm anh mới dám mò tới đây, trước kia sống với nhau có gì khúc mắc, không vừa lòng em hãy bỏ quá, đừng làm anh bẽ mặt thêm lần nữa, vợ ơi! Bên trên bục gỗ, vợ cũ vẫn vẫy tay lia lịa. Cái mặt thị lúc này trông mới hãm tài biết bao. Đúng là cà cuống chết đến đít vẫn còn cay. Thị định quyết định hạ nhục phát chốt hạ đối với chồng cũ ư? Máu dồn lên mặt y, nóng bừng bừng. Tự nhiên y thấy hối hận thêm lần nữa vì đã từng lấy một người cay nghiệt như thị.

Có ai đó đẩy sau lưng y, nói lên đi, lên đi. Đã thế y lên thật. Mặt y vênh lên như bánh đa cốt để che giấu sự nhục nhã, ê chề của một kẻ bại trận.

Tiếng vỗ tay râm ran, những ánh mắt hau háu dõi lên sân khấu như đang xem một màn ảo thuật vốn chỉ có trong tivi. Vợ cũ kéo vai y lại gần, đoạn ghé tai hỏi nhỏ:

“Cái ấy dạo này hắn đã …lên được chưa?”.

Y lúng túng, ngượng ngùng hỏi lại.

“Cái chi lên?”

Thị dúi vào túi áo quần y lọ gì đó bé tí như lọ thuốc tây, đoạn nói nhỏ.

“Anh về bôi ngày hai lần nha! Trĩ ngoại nếu bôi thuốc sớm là tự hắn lên đó. Ngồi đánh cờ ít thôi, đến bữa cố gắng ra vườn hái rau mà ăn, đừng bỏ bữa hại người lắm đó. Dạo này nhìn anh gầy quá. Thương anh lắm, biết không?”

Trên đường về, nước mắt hắn chảy dài trên gò má.

SONG HÀ

Tuổi thơ

Tuổi thơ là có thật

Là loại tuổi như thơ

Mà thơ thường không thật

Nên ta tưởng mình mơ

Tuổi thơ là giấc mộng 

Ta thức dậy mất rồi

Để bước vào thế giới

Sự sắp đặt lên ngôi

Tuổi thơ không sắp đặt

Vì chưa hiểu đồng hồ

Chưa có thời gian biểu

Chưa phải rời cái bô

Tuổi thơ như cánh cửa

Đã khép lại sau lưng

Khép lại và không khoá

Để đời ta ngập ngừng.

Nguyễn Thế Hoàng Linh

Give it five minutes

A few years ago I used to be a hothead. Whenever anyone said anything, I’d think of a way to disagree. I’d push back hard if something didn’t fit my world-view.

It’s like I had to be first with an opinion – as if being first meant something. But what it really meant was that I wasn’t thinking hard enough about the problem. The faster you react, the less you think. Not always, but often.

It’s easy to talk about knee jerk reactions as if they are things that only other people have. You have them too. If your neighbor isn’t immune, neither are you.

This came to a head back in 2007. I was speaking at the Business Innovation Factory conference in Providence, RI. So was Richard Saul Wurman. After my talk Richard came up to introduce himself and compliment my talk. That was very generous of him. He certainly didn’t have to do that.

And what did I do? I pushed back at him about the talk he gave. While he was making his points on stage, I was taking an inventory of the things I didn’t agree with. And when presented with an opportunity to speak with him, I quickly pushed back at some of his ideas. I must have seemed like such an asshole.

His response changed my life. It was a simple thing. He said “Man, give it five minutes.” I asked him what he meant by that? He said, it’s fine to disagree, it’s fine to push back, it’s great to have strong opinions and beliefs, but give my ideas some time to set in before you’re sure you want to argue against them. “Five minutes” represented “think”, not react. He was totally right. I came into the discussion looking to prove something, not learn something.

This was a big moment for me.

Richard has spent his career thinking about these problems. He’s given it 30 years. And I gave it just a few minutes. Now, certainly he can be wrong and I could be right, but it’s better to think deeply about something first before being so certain you’re right.

There’s also a difference between asking questions and pushing back. Pushing back means you already think you know. Asking questions means you want to know. Ask more questions.

Learning to think first rather than react quick is a life long pursuit. It’s tough. I still get hot sometimes when I shouldn’t. But I’m really enjoying all the benefits of getting better.

If you aren’t sure why this is important, think about this quote from Jonathan Ive regarding Steve Jobs’ reverence for ideas:

And just as Steve loved ideas, and loved making stuff, he treated the process of creativity with a rare and a wonderful reverence. You see, I think he better than anyone understood that while ideas ultimately can be so powerful, they begin as fragile, barely formed thoughts, so easily missed, so easily compromised, so easily just squished.

That’s deep. Ideas are fragile. They often start powerless. They’re barely there, so easy to ignore or skip or miss.

There are two things in this world that take no skill: 1. Spending other people’s money and 2. Dismissing an idea.

Dismissing an idea is so easy because it doesn’t involve any work. You can scoff at it. You can ignore it. You can puff some smoke at it. That’s easy. The hard thing to do is protect it, think about it, let it marinate, explore it, riff on it, and try it. The right idea could start out life as the wrong idea.

So next time you hear something, or someone, talk about an idea, pitch an idea, or suggest an idea, give it five minutes. Think about it a little bit before pushing back, before saying it’s too hard or it’s too much work. Those things may be true, but there may be another truth in there too: It may be worth it.

Source: signalvnoise.com

Cảm xúc là bản năng, khống chế cảm xúc là bản lĩnh

Bố tôi vừa mua một cái smartphone, hỏi tôi cách mở wifi, tôi nói mà ông mãi không hiểu, tôi nhắc lại ông vẫn nói là ông không biết. Lúc ấy tôi ức chế, gào lên: “Thôi, bố đừng hỏi nữa, con không biết đâu!” Không biết khi ấy bố tôi đau lòng như thế nào. Ngày nhỏ, khi tôi chưa biết thứ gì, bố tôi đã kiên nhẫn dạy tôi bước đi, dạy tôi học nói, dạy tôi ăn cơm… Giờ mỗi lần nghĩ lại đều thấy hối hận…

Cái gì cũng nói toạc ra, cái gì cũng bộc phát hết không phải là thẳng tính, mà là thiếu giáo dục.

IQ đã thấp thì không thể khiến EQ cũng thấp theo được.

Nổi giận là bản năng, khống chế cảm xúc là bản lĩnh.

Vì bố tôi không phải tỷ phú, người yêu tôi không phải đại gia, tôi không giỏi, không đẹp, không có khả năng muốn làm gì thì làm. Vậy nên phải học được cách kiềm chế bản thân, để trở thành một người bình thường không tầm thường.

Tất cả những cảm xúc không tốt, đơn giản đều đến từ kì thị, mập lên, thiếu tiên và không có người yêu.

Tính tốt là do cọ xát nhiều mà thành, tính xấu là do bị chiều mà ra. Người sửa được tính cách của bạn là người bạn yêu, người chịu được tính cách của bạn là người yêu bạn.

Nếu bạn đúng, bạn không cần phải nổi giận. Nếu bạn sai, bạn không có tư cách nổi giận.

Sai lầm lớn nhất của chúng ta chính là lưu lại tất cả những tật xấu, những cảm xúc tiêu cực nhất cho những người thân yêu nhất.

Nếu ngay cả cảm xúc của bản thân mà còn không khống chế được thì dù cho bạn cả thế giới, sớm hay muộn bạn cũng sẽ phá hủy tất cả.

Một lời hay có thể sưởi ấm cả mùa đông, một câu không hay làm rét lạnh cả tháng Sáu. Bạn sẽ không biết được một lời buột miệng lúc nóng giận của bạn có thể tổn thương người khác như thế nào, kể cả đó là những người thân thiết nhất. Càng trưởng thành càng phải học được cách bao dung, học được cách khống chế cảm xúc. Đừng để những xúc động nhất thời khiến bạn vuột mất người bạn yêu thương nhất.

Source: tumblr.cuongdc

How to become a millionaire by age 30

Getting rich and becoming a millionaire is a taboo topic. Saying it can be done by the age of 30 seems like a fantasy.

It shouldn't be taboo and it is possible. At the age of 21, I got out of college, broke and in debt, and by the time I was 30, I was a millionaire.

Here are the 10 steps that will guarantee you will become a millionaire by 30.

1. Follow the money. In today's economic environment you cannot save your way to millionaire status. The first step is to focus on increasing your income in increments and repeating that.

My income was $3,000 a month and nine years later it was $20,000 a month. Start following the money and it will force you to control revenue and see opportunities.

2. Don't show off — show up! I didn't buy my first luxury watch or car until my businesses and investments were producing multiple secure flows of income. I was still driving a Toyota Camry when I had become a millionaire. Be known for your work ethic, not the trinkets that you buy.

3. Save to invest, don't save to save. The only reason to save money is to invest it.  Put your saved money into secured, sacred (untouchable) accounts. Never use these accounts for anything, not even an emergency. This will force you to continue to follow step one (increase income). To this day, at least twice a year, I am broke because I always invest my surpluses into ventures I cannot access.

4. Avoid debt that doesn't pay you. Make it a rule that you never use debt that won't make you money. I borrowed money for a car only because I knew it could increase my income. Rich people use debt to leverage investments and grow cash flows. Poor people use debt to buy things that make rich people richer.

5. Treat money like a jealous lover. Millions wish for financial freedom, but only those that make it a priority have millions. To get rich and stay rich you will have to make it a priority. Money is like a jealous lover. Ignore it and it will ignore you, or worse, it will leave you for someone who makes it a priority.

6. Money doesn't sleep. Money doesn't know about clocks, schedules, or holidays, and you shouldn't either. Money loves people that have a great work ethic. When I was 26 years old, I was in retail and the store I worked at closed at 7 p.m. Most times you could find me there at 11 p.m. making an extra sale. Never try to be the smartest or luckiest person — just make sure you outwork everyone.

7. Poor makes no sense. I have been poor, and it sucks. I have had just enough and that sucks almost as bad. Eliminate any and all ideas that being poor is somehow OK. Bill Gates has said, "If you're born poor, it's not your mistake. But if you die poor, it is your mistake."

8. Get a millionaire mentor. Most of us were brought up middle class or poor and then hold ourselves to the limits and ideas of that group. I have been studying millionaires to duplicate what they did. Get your own personal millionaire mentor and study them. Most rich people are extremely generous with their knowledge and their resources.

9. Get your money to do the heavy lifting. Investing is the Holy Grail in becoming a millionaire and you should make more money off your investments than your work. If you don't have surplus money you won't make investments. The second company I started required a $50,000 investment. That company has paid me back that $50,000 every month for the last 10 years.

My third investment was in real estate, where I started with $350,000, a large part of my net worth at the time. I still own that property today and it continues to provide me with income. Investing is the only reason to do the other steps, and your money must work for you and do your heavy lifting.

10. Shoot for $10 million, not $1 million. The single biggest financial mistake I've made was not thinking big enough. I encourage you to go for more than a million. There is no shortage of money on this planet, only a shortage of people thinking big enough.

Apply these 10 steps and they will make you rich. Steer clear of people that suggest your financial dreams are born of greed. Avoid get-rich-quick schemes, be ethical, never give up, and once you make it, be willing to help others get there too.

Source: businessinsider.com

Tranh luận để làm gì

Sư phụ hỏi:

- Tranh luận để làm gì?

- Thưa thầy, tranh luận là để phân định Đúng Sai.

- Tranh luận như thế chỉ mất thời gian. Đúng - Sai, Phải - Trái phụ thuộc vào góc nhìn, rất khó để phân định rõ ràng.

Thực tế đúng như Sư phụ nói.

Chẳng hạn, cái ly này ở bên trái ta, nhưng với người đối diện nó lại ở bên phải; người bán hàng thì nói giá như thế là rẻ, trong khi người mua hàng cho rằng giá như thế là đắt; chuyện tốt với người này, có thể xấu với người khác; khi một trọng tài rút thẻ đỏ, bên hưởng lợi nói trọng tài đúng, bên thiệt hại nói trọng tài sai… Những cuộc tranh luận để phân thắng thua trong những trường hợp này thường vô bổ và không có hồi kết.

- Vậy không cần tranh luận nữa sao, thưa thầy?

- Vẫn cần. Rất cần.

- Vậy mục đích của tranh luận là gì, thưa thầy?

- Là để hiểu vấn đề rõ ràng hơn; là để biết, ngoài quan điểm của ta, còn có những quan điểm khác; là để biết ngoài cách đánh giá của ta còn có những cách đánh giá khác; là để biết ngoài giải pháp của ta còn có những giải pháp khác…

- Phương pháp gì để đạt được mục tiêu này, thưa thầy?

- Chỉ một phương châm: Đừng ngắt lời - Hãy lắng nghe.

Bài học thật đơn giản.

Nhưng hoá ra, nó rất khó nhập tâm.

Đã gần ba năm kể từ khi sư phụ dạy bài học này, vậy mà thỉnh thoảng tôi vẫn giữ thói quen cũ, lao vào các cuộc tranh luận căng thẳng, hai bên cùng tranh nói, chẳng ai chịu nghe ai, bên nào cũng cho rằng mình đúng, bên này cố gắng chứng minh bên kia sai, cuối cùng chẳng ai thuyết phục được ai, hai bên đều tức giận và quan trọng nhất là vấn đề không rõ hơn, mà còn tối đi. Tranh luận như thế đúng là vô bổ, mất thời gian và mang bực tức vào thân.

Lúc đó tôi mới nhớ lời Sư phụ dạy.

Và mỗi lần vận dụng phương châm “Đừng ngắt lời - Hãy lắng nghe”, tôi thấy hiệu quả rất tốt. Vì ta không ngắt lời nên các bên có điều kiện nói hết ý. Vì ta lắng nghe, nên hiểu được hết ý của các bên. Ta biết thêm nhiều điều qua các cuộc tranh luận. Ta không còn nhìn vấn đề phiến diện. Và khi ta nói, mọi người cũng không ngắt lời, cũng chú ý lắng nghe…

Tranh luận như thế thật thú vị và bổ ích. Tranh luận không còn để phân định thắng thua. Tranh luận, với tôi, còn là một phương pháp học tập mới, rất tích cực và hiệu quả. 

.

.

.

1 điều nữa là Tranh luận và quyết định là hai quá trình khác nhau. trong các phiên toà, Luật sư và Công tố tranh biện trước. Khi rõ vấn đề, quan toà mới dễ quyết định hơn. Và quan toà là người quyết định thì không tham gia tranh luận! Và thuyết phục và tranh luận là hai khái niệm khác nhau .

.

.

.

HOÀNG MINH CHÂU

Hạnh phúc ươm mầm vì bạn hiểu thế nào là đau khổ

6 loại đau khổ tuổi trẻ nhất định phải trải qua:

Một thời vùng vẫy, quằn quại, mình mẩy xác xơ, tim chắp vá, đầu nguội lại, lòng trơ trọi. Một thời từ đau khổ này qua đau khổ kia. Rồi một ngày, bạn thấy mình lớn lên. Và bạn biết ơn tuổi trẻ với những đau khổ ấy biết dường nào.

Có rất nhiều loại đau khổ, mà để trưởng thành, bạn nhất quyết phải trải qua

1. Loại đau khổ thấy đấng sinh thành rơi nước mắt

Bất hiếu là bất nhân. Trên đời này, thứ tình yêu vĩnh viễn, trinh nguyên, cao thượng và vô điều kiện chỉ tồn tại giữa cha mẹ và con cái. Bạn nhất định phải một lần nhói lòng vì làm cha mẹ buồn, xấu hổ khi làm cha mẹ thất vọng. Nhất định phải nếm được vị đắng của giọt mồ hôi rơi xuống từ bờ vai gầy của cha mẹ. Thậm chí, phải dằn vặt bản thân vì chưa làm được gì cho cha mẹ. Nếu lớn lên mà hờ hững với những người vì bạn mà vất vả, vì bạn mà rơi nước mắt, bạn sẽ đánh mất trái tim của mình.

2. Loại đau khổ bị người yêu hơn cả bản thân phản bội

Mối tình đầu, mối tình thứ hai, mối tình thứ ba, đơn phương, tay ba, hay vòng vo không dứt, dù là mối tình thế nào, một lần thất tình là cần thiết. Trái tim nếu không biết đau, sao có thể quý trọng hạnh phúc. Cõi lòng nếu không cô đơn, sao có thể biết tin vào sự bền vững, sao đôi chân có thể dừng lại, sao có thể biết đến thế nào là giá trị của sự tin tưởng?

3. Loại đau khổ lòng tự tôn bị chà đạp, cái tôi bị xé nát

Tuổi trẻ như gió, chỉ thích bay cao, cái tôi như hổ, không chịu khuất phục thứ gì. Chính vì cái ngạo mạn vô tận của đứa trẻ đang lớn, nên mới cần một lần té thật đau. Trong chuyện tình cảm, học tập, công việc, bạn bè, chúng ta đều vì một chữ ‘sĩ’ mà ít nhiều làm sai, ít nhiều làm đau người khác, làm đau bản thân. Té một thật đau, khóc một lần khô cạn cả lòng, thấy cái tôi của mình bị tổn thương nghiêm trọng, rồi nhận ra mình bé nhỏ lắm, thế giới rộng lớn lắm, nhất định phải biết mình biết ta. Tới một ngày nào đó, có thể cúi đầu nói ra câu em còn kém lắm, xin hãy giúp đỡ”, có thể cảm nhận được sự khiêm tốn hình thành, khi đó, ắt hẳn đã trưởng thành.

4. Loại đau khổ thấy mình vô dụng, thất bại chồng chất

Nhìn thấy người khác cứ vượt lên trên, bỏ xa mình một khoảng cách dài, bạn cố chạy theo nhưng chỉ thấy thấy bại, thấy vấp ngã. Bạn hối hận vì ngày đó không cố gắng học tập, hối hận vì ngày đó để cơ hội trôi đi, thất bại vì đã chọn điều này chứ không chọn điều kia. Bạn cảm thấy bản thân chẳng có gì để tự hào.Nhưng một ngày kia bạn cảm thấy mình thất bại quá nhiều, mà vẫn còn chưa bỏ cuộc, thì bạn mạnh mẽ hơn bạn tưởng đấy. Cuộc đời rải đầy hoa hồng thì chẳng có thử thách nào rèn dũa và trao cho bạn cơ hội thể hiện nghị lực cả. Nhìn thấy cuộc đời không dễ dàng mới một lòng phấn đấu. Bạn biết đấy, thành công không dành cho người sớm bỏ cuộc.

5. Loại đau khổ vì tự ti, quá xấu, quá nghèo, quá ngu

Ghen tị có thể bào mòn trái tim người ta rất ghê gớm. Bạn sinh ra không được xinh đẹp, không gia thế, không khôn ngoan? Chỉ cần so sánh, ắt sẽ sinh ra đau khổ. Nhưng cuộc đời không phải một cuộc đua, không phải cứ ai bắn phát súng bên tai thì mình phải chạy, ai cũng có cái đích của bản thân, hạnh phúc của người khác chắc gì khiến tim bản thân mình vui? Chẳng ai hoàn hảo, mọi người đều tự sâu bên trong có điều gì đó khiến họ tự ti, thậm chí, càng lớn lên người ta càng có quá nhiều điều để so sánh, càng có nhiều điều để tự ti. Một lần đau khổ một tuổi trẻ vì nghèo, vì xấu, vì ngu rồi, thì hãy hạnh phúc vì những gì mình đang có nhé.

6. Loại đau khổ không hiểu vì sao mình phải bị sinh ra

Có tới hàng ngàn người trải qua cảm giác muốn cứa một đường dài vào cổ tay, muốn đẩy cửa nhảy xuống từ tầng lầu cao nhất. Loại đau khổ tột bật thống khổ nhất là cảm thấy không còn thiết sống nữa. Loại đau khổ hình thành khi mọi thứ đã tận, chỉ còn bế tắc. Nhất là tuổi trẻ khám phá ra cuộc đời chỉ là một mớ hỗn độn, rất nhiều người thay vì đối mặt với nó thì lẩn trốn. Nếu bạn đã gặp cảm giác bi thương này thì coi như sẽ chẳng còn thống khổ nào hơn nữa, từ đây, bạn có thể đối mặt với tất cả rồi. Coi như, cuộc đời, dù chỉ là một mớ hỗn độn,vẫn có thể níu chân bạn từ tầng nhà ấy, tình yêu, dù chỉ là cổ tích, vẫn có thể khiến bạn muốn tin thêm lần nữa, thành công, dù xa vời biết bao nhiêu, vẫn có thể khiến bạn muốn thử.

Li vỡ tất nhiên không thể lành, nhưng con người không phải thủy tinh, không phải đá, không phải gỗ, con người có sức bền bỉ rất khủng khiếp, tuổi trẻ có thể hồi phục rất mạnh mẽ. Một thời vùng vẫy, quằn quại, mình mẩy xác xơ, tim chắp vá, đầu nguội lạnh, lòng trơ trọi. Một thời từ đau khổ này qua đau khổ kia. Rồi một ngày, bạn thấy mình lớn lên. Và bạn biết ơn tuổi trẻ với những đau khổ ấy biết dường nào.Bạn nhìn thấy mình hôm nay là một phần của hôm qua, và hạnh phúc ươm mầm vì bạn hiểu thế nào là đau khổ. 

Quan trọng là, hãy tin, và hãy yêu.

đéo biết nguồn (đbn)

Màn kịch hay nhất

Năm đó cha mẹ ly dị, tôi mới bảy tuổi. Tôi và chị gái Châu Văn Cơ, em gái Châu Tinh Hà cùng được phán quyết cho mẹ tôi Lăng Bảo Nhi nuôi nấng. Ở Hongkong năm 1968, mẹ dắt theo ba đứa trẻ chúng tôi kiếm sống, nỗi gian nan ấy thử nghĩ là biết.

Để duy trì cuộc sống, mẹ một mình làm hai công việc. Mấy đứa chúng tôi đều đặc biệt ngoan ngoãn hiểu chuyện, điều này khiến mẹ rất yên lòng. Nhất là tôi, do thành tích rất ưu tú, được mẹ thương yêu nhất.

Lúc đó ba đứa trẻ chúng tôi đều đang tuổi phát triển chiều cao, do đó bất kể khó khăn thế nào, mỗi tuần, mẹ đều phải cân chút thịt hoặc mua con cá thêm cơm cho chúng tôi. Mỗi khi ăn những bữa “đại tiệc” thịnh soạn này, cơm canh vừa dọn lên bàn, tôi liền bê thức ăn đến bên mình, chuyên chọn thứ ngon để ăn. Chị em gái lại hiểu chuyện hết sức, chưa bao giờ giành với tôi. Nhưng sức ăn của tôi rất yếu, ăn hai miếng là không ăn nổi nữa. Sau đó, tôi bèn bắt đầu càn quấy, vẫn cứ đòi gắp hai miếng, bỏ vào miệng nhai hai cái, lại nhổ vào trong đĩa. Thức ăn tôi nhai qua, chị em gái làm sao còn chịu ăn!

Để không lãng phí, mẹ đành tự mình ăn. Vì chuyện này mẹ không ít lần phê bình tôi, nhưng chẳng có chút tác dụng nào. May mà biểu hiện các mặt khác của tôi đều rất tốt, ngày tháng lâu rồi, mẹ cũng tùy ý tôi. Con nít mà, làm gì có đứa không nghịch ngợm?

Nhưng có một lần, mẹ thật sự nổi giận, và dạy dỗ tôi một trận ra trò. Lần ấy, hai tháng trời mẹ chưa được phát lương, khó khăn lắm mới từ nhà ngoại xoay được ít tiền, mua mấy cái đùi gà, nướng đến vàng ruộm thơm phức. Thức ăn vừa dọn lên, tôi đã y hệt chú khỉ con bò lên bàn, vừa dùng tay cầm một chiếc đùi gà lên gặm, vừa làm mặt hề với chị em gái. Hơi không cẩn thận, trượt tay, đùi gà rơi xuống đất, dính đầy bụi đất, rơi bên cạnh một bãi phân gà.

Mẹ vừa giận vừa xót, mua mấy chiếc đùi gà này dễ dàng sao? Lại nghĩ đến biểu hiện nghịch ngợm thường ngày của tôi, mẹ lấy một cành dâu, mạnh tay quất tôi mười mấy cái: “Cho con nghịch ngợm nè, cho con không biết trân trọng nè!” Mãi đến khi chị em gái nhào tới che tôi dưới người họ, mẹ mới bỏ cành dâu xuống, ôm ba chúng tôi khóc nức nở.

Khóc một lúc lâu, mới bắt đầu ăn cơm. Mẹ nhặt chiếc đùi gà lên, trụng rửa bằng nước sôi, không nỡ vứt đi, đã tự mình ăn. Đêm đó, mẹ xoa vết thương trên người tôi: “Còn đau không?” “Hết đau rồi.” “Lần sau còn nghịch nữa không?” Trong bóng tối, tôi chớp đôi mắt sáng lấp lánh, cười hì hì: “Ngủ thôi, mẹ, ngày mai con còn phải đi học đó.”

Năm 2001, khi tôi và mẹ làm khách mời của Đài Phượng Hoàng Vệ Thị, lại nhắc đến chuyện xưa này.

“Đúng vậy, lúc đó nó thật sự tinh nghịch lắm! Hoàn toàn không biết cơm canh này có được chả dễ dầu gì, chẳng trân trọng chút nào.” Mẹ cười hiền từ.

“Không, mẹ ơi, con hiểu được trân trọng,” Tôi tiếp lời, giọng nói bắt đầu nghẹn ngào, “Mẹ nghĩ xem, nếu con không làm đùi gà rớt xuống đất, mẹ sẽ nỡ ăn sao? Trong mấy năm đó, có gì ngon, mẹ đều dành hết cho chị em chúng con, hàng ngày mẹ cứ ăn dưa muối hoài! Thế là chúng con mới nghĩ ra biện pháp này, sau khi con nhai mấy miếng thịt đến không ra dáng, chúng con liền có cớ không ăn nữa. Chỉ có như vậy, mẹ mới chịu ăn đó!”

Nghe những lời này, cảm xúc của mẹ trở nên kích động: “Thật ra, mẹ sớm nên nghĩ đến. Con việc gì cũng ngoan ngoãn hiểu chuyện, sao lại cứ ăn cơm là nghịch ngợm như thế chứ?” Mẹ nghẹn ngào rút khăn tay ra lau mắt.

Tôi hai hàng nước mắt rưng rưng mặt mày tươi cười. Trước hàng triệu triệu người xem truyền hình, mẹ con chúng tôi ôm nhau. Vô số người xem cũng rơi lệ vào thời khắc đó.

Tuy tôi diễn xuất vô số, nhưng tôi phải nói, màn kịch hay nhất của tôi, là vào năm bảy tuổi, diễn dịch tình thân chân thành một giọt máu đào hơn ao nước lã, ruột thịt liền tim, khán giả duy nhất, là mẹ tôi.

Source: nhuoclac.tumblr.com

Học như thế nào

Tôi rất hay được các em học sinh, sinh viên và các bậc phụ huynh hỏi về “bí quyết học tập”.  Tôi thường trả lời “Không có bí quyết gì cả. Quan trọng là niềm say mê.” Trả lời như vậy là một cách né tránh. Không sai nhưng cũng không đầy đủ. Tôi bắt buộc phải trả lời như thế khi mình chưa bao giờ suy nghĩ về vấn đề này một cách thấu đáo. Nhưng không thể nào né tránh được mãi câu hỏi này. Cũng không thể nào trút hết trách nhiệm lên đầu người khác bằng cách nói: “đây là chuyện chuyên môn của những người làm công tác nghiên cứu khoa học giáo dục”.

Điểm lại cuộc đời mình, tôi thấy cho đến thời điểm này mình không làm gì khác ngoài việc đi học, sau đó dạy học và nghiên cứu khoa học. Trong quá trình ấy, chắc tôi cũng đã từng có những suy nghĩ riêng. Chỉ có điều những suy nghĩ đó chưa bao giờ được được sắp xếp lại một cách hệ thống và được diễn đạt một cách mạch lạc.

....

Dàn bài của tôi dựa vào ba câu hỏi. Thứ nhất: cái gì là động cơ căn bản cho việc học tập. Thứ hai: học chữ hay học làm người? Thú thực là tôi không thích câu hỏi này, vì nó rất mập mờ và đa nghĩa. Nhưng tôi sử dụng chính tính đa nghĩa của nó để triển khai thành các câu hỏi nhỏ xung quanh việc học cái gì? Câu hỏi cuối cùng làm thành nhan đề của bài nói chuyện này: học như thế nào? Tôi không có tham vọng đưa ra câu trả lời thấu đáo, đầy đủ cho cả ba câu hỏi trên, mà chỉ có ý định sắp xếp lại những suy nghĩ tản mạn của mình thành những câu trả lời không cầu toàn. Tôi hy vọng rằng vào cuối buổi nói chuyện, chúng ta sẽ còn thời gian để trao đổi thêm.

Về sự hướng thượng và hướng thiện

Sách Tam Tự Kinh mà các cụ học ngày xưa bắt đầu bằng câu “Nhân chi sơ, tính bản thiện”. Con người được sinh ra có bản tính vốn là hiền lành. Liệu có đúng không nhỉ ? Tin tức hàng ngày dễ làm cho người ta nghi ngờ cái “tính bản thiện” của “nhân chi sơ”. Đầu tháng Một ở Ấn độ, một cô gái 23 tuổi bị sáu người đàn ông hãm hiếp đến chết trên một chiếc xe buýt. Cuối tháng Một, ở Bắc Ninh, người ta nô nức, chen lấn nhau tham gia lễ hội chém lợn. Con lợn bị nhát đao xẻ làm hai mảnh lăn quay trong vũng máu lênh láng và trong tiếng hò reo của những người trảy hội. Đây là những hiện tượng dị biệt, không tiêu biểu cho cuộc sống của người dân Ấn độ và Việt nam. Tôi nêu chúng ra như ví dụ vì chúng cùng phản ánh sự độc ác của con người một cách vô cùng rõ nét. Xét cho cùng, giết lợn cũng chỉ là việc giết động vật để ăn thịt, cái mà con người buộc phải làm để duy trì cuộc sống của chính mình. Hãm hiếp cũng nảy sinh từ một bản năng cơ bản của con người là bản năng duy trì nòi giống. Phải chăng, con người được sinh ra với hai bản năng cơ bản duy trì cuộc sống và duy trì nòi giống, cái mà ở  trong đó đã có sẵn mầm mống của cái ác, của cái ác khủng khiếp. Nếu chỉ dừng lại đây thì quả khó mà tin được vào cái “Nhân chi sơ tính bản thiện”.

Nếu con người được sinh ra chỉ có hai bản năng nói trên thì chắc rằng hai sự việc kể trên sẽ không phải là những hiện tượng dị biệt, mà ngược lại, là phổ biến, đến mức không làm chúng ta kinh ngạc hay xúc động nữa. Có thể tôi còn là một người lạc quan, nhưng tôi tin rằng con người được sinh ra còn có một bản năng khác nữa: đó là bản năng hướng thượng, hướng thiện. Nhìn vào một đứa trẻ sơ sinh, xinh xắn như một thiên thần ta có thể nghĩ rằng đó là hiện thân của sự tốt đẹp. Nhưng cái kiểm soát mọi hành động của đứa trẻ là chỉ đơn thuần bản năng sinh tồn của nó. Tôi nghĩ rằng, trong đứa trẻ không có sẵn một tâm hồn cao thượng, nhưng đã có sẵn tiềm năng để xây dựng nên từ đó cái tâm hồn ấy. Theo tôi, nếu có “tính bản thiện” của “nhân chi sơ”, thì nó chính là cái tiềm năng ấy.

Cái tiềm năng ấy được triển khai trong học tập và là động cơ chính cho việc học tập. Có thể có người không đồng ý với quan điểm này và cho rằng học là để sau này có một cuộc sống tử tế, để sau này có một vị trí tốt trong xã hội. Tôi cho rằng cách suy nghĩ như vậy là phiến diện. Thứ nhất, để có một cuộc sống tử tế, đó cũng chính là biểu hiện của sự hướng thượng, hướng thiện – tất nhiên một khi nó đã biến thái để nhắm tới cái đích là hưởng thụ một cuộc sống an nhàn nhờ vào sức lao động của người khác, thì cái động cơ hướng thượng hướng thiện đó đã bị tha hoá nghiêm trọng. Thứ hai, tôi tin rằng đa số người ta thực ra không có khả năng phấn đấu vì một cái gì xảy ra trong một tương lai quá xa, phần lớn người ta học chỉ vì đó là cách hoàn thiện bản thân mình, tức là học với một động cơ hướng thượng thuần khiết nhất. Vì vậy, nhiều khi chính quan niệm xã hội lại làm tha hoá một động cơ mà bản chất là thuần khiết.

Cần lưu ý là quan niệm xã hội không phải là cái duy nhất làm cho sự hướng thượng hướng thiện bị tha hoá. Tôn thờ cá nhân, có thể là lãnh tụ, danh thủ bóng đá, hay là ca sĩ Hàn quốc, là một hình thức tha hoá của sự hướng thượng. Bản năng hướng thượng, hướng thiện luôn phải vật lộn với hàng loạt bản năng xấu: tính lười biếng, tính đố kỵ, tính gian dối, tính hiếu thắng, tự phụ. Bị tha hóa, nó không còn mấy cơ hội để làm động cơ cho việc học tập.

Học chữ hay học làm người?

Gần đây, trên báo chí có khá nhiều người ở đặt ra câu hỏi “Cần học chữ hay học làm người?” Hoặc giữa hai cái, cần học cái nào trước. Câu hỏi này thực ra tối nghĩa. Học chữ, là tiếp thu kiến thức. Còn học làm người là như thế nào, hẳn có nhiều cách hiểu khác nhau. Có thể hiểu theo nghĩa hẹp: học làm người như học kỹ năng sống, học nghệ thuật sống, tóm lại là học những hành vi văn minh.  Cũng có thể hiểu học làm người theo nghĩa rộng tức là học những gì làm nên cốt cách của một con người – như vậy thì lại quá rộng, và bao hàm nốt cả học chữ rồi. Có lẽ vì ý nghĩa của câu hỏi không được phân tích rạch ròi mà nhiều cuộc thảo luận trên báo chí về đề tài có cái vẻ gì đó hơi luẩn quẩn.

Trong cái nghĩa hẹp, có thể đặt lại câu hỏi trên khác đi, và làm cho nó rõ nghĩa hơn: “Trường học phải dạy chữ hay dạy kỹ năng sống, nghệ thuật sống?” Có vẻ như càng ngày càng có nhiều người ngả về quan điểm hiện đại “Trường học phải dạy cho trẻ kỹ năng sống”.  Quan điểm cổ điển được nhà triết học Đức Hannah Arendt phát biểu rành rọt trong bài viết “Khủng hoảng trong giáo dục” như thế này: “Chức năng của nhà trường là dạy cho trẻ thế nào là thế giới, chứ không phải là rèn cho chúng nghệ thuật sống”. Tôi đồng ý với quan điểm này, và trong phần tiếp theo của bài viết quan điểm này sẽ được làm rõ hơn lên.

Ẩn trong câu nói của bà Hannah Arendt, có cả câu trả lời cho câu hỏi học làm người theo nghĩa rộng. Học làm người là học về thế giới, trong đó có thế giới tự nhiên và thế giới con người, để mỗi cá nhân nhận thức được vị trí của mình ở trong đó, nhận thức hết các tương tác giữa cá nhân mình với những người khác, để triển khai mọi tiềm năng của mình, để hoàn thiện mình và đồng thời làm cho thế giới xung quanh trở nên một nơi an toàn hơn, thân thiện hơn cho cuộc sống.

Để trẻ có kỹ năng sống, người lớn phải là tấm gương

Tôi từng nghe người ta kể chuyện một đứa bé sơ sinh bị sói tha đi. Sau này người ta tìm lại được đứa bé. Tuy vẫn còn hình hài của một con người, tính nết của nó là tính nết của loài sói. Ở đây, chính cái “tiềm năng hướng thượng, hướng thiện” đã biến nó thành người sói. Đối với nó, cái đại diện cho sự tốt đẹp chính là mẹ sói của nó. Mẹ sói cho nó bú, tha mồi về cho nó ăn. Đứa trẻ lớn lên giữa bày sói tất trở thành một con sói, cái nó coi là tốt là cái tốt của loài sói. Kể ra nếu nó tiếp tục sống trong rừng cùng với bày sói thì như thế cũng không sao. Bi kịch đến với nó vào cái ngày mà người ta buộc nó quay lại sống với con người.

Ở Lào, ở Thái Lan có phong tục gửi trẻ nhỏ vào sống ở trong chùa một thời gian, từ ba ngày, ba tuần, ba tháng cho đến ba năm. Ở trong chùa, ngoài việc học kinh kệ, trẻ còn học yêu quí cuộc sống thanh đạm, ngăn nắp của người tu hành. Khi đi thăm Lào và Thái Lan, người ta luôn cảm thấy ngạc nhiên về sự sạch sẽ, ngăn nắp của làng quê, kể cả ở những nơi nghèo nhất.

Tôi xin phép dẫn thêm một ví dụ cá nhân, nhỏ nhặt và tầm thường thôi. Vợ chồng tôi ít xem vô tuyến, hầu như không xem bao giờ. Có lẽ vì thế mà mấy đứa con của chúng  tôi hoàn toàn không có sở thích xem truyền hình, bố mẹ không cần cấm đoán hay hạn chế gì cả. Nếu có thời gian, chúng nó thích đọc sách hơn. Nhiều khi tôi muốn xem phim cùng với đám trẻ con, tôi lại phải mặc cả với chúng.

Những ví dụ này nhắc nhở chúng ta, những người có bổn phận làm người lớn, đừng bao giờ quên rằng dù muốn hay không muốn, chúng ta luôn là tấm gương để cho trẻ soi vào. Ngoài trách nhiệm cho trẻ một mái nhà, cung cấp thức ăn cho đủ no, quần áo cho đủ mặc, người làm cha mẹ luôn phải tâm niệm rằng mình cư xử ngày hôm nay như thế nào, ngày mai trẻ sẽ cư xử giống như thế. Đó là bài học của chuyện cái máng gỗ mà chắc các bạn đều biết cả.

Cái tôi muốn nói là nếu người lớn biết cư xử đúng mực thì trẻ con không cần đi học những lớp kỹ năng sống nữa. Và người có trách nhiệm chính trong việc giáo dục hành vi cho trẻ là cha mẹ, gia đình, chứ không phải nhà trường. Những bài lên lớp của thầy cô giáo không có cùng tác dụng nhiều lên hành vi của đứa trẻ như chính hành vi của cha mẹ nó.

Tất nhiên tôi không muốn nói rằng trường học hoàn toàn không có chức năng giáo dục hành vi cho trẻ nhỏ. Trong tâm hồn trẻ nhỏ, thầy cô giáo có một vị trí thiêng liêng, có lẽ thiêng liêng hơn bố mẹ, vì thế nên cách ứng xử của các thầy cô trong cuộc sống nhà trường sẽ ảnh hưởng trực tiếp hành vi của học sinh. Nhưng không vì thế mà cha mẹ có thể trút toàn bộ trách nhiệm giáo dục hành vi của trẻ lên vai thầy cô giáo.

Vai trò của giáo dục nhân văn trong sự hình thành nhân cách

Khi đứa bé mới ra đời, bản năng sinh tồn điều khiển mọi hoạt động của nó. Đối với nó, toàn bộ thế giới là bầu sữa mẹ. Khi lớn lên, nó có thêm nhận thức về thế giới xung quanh, về những con người khác. Dần dần nó hiểu rằng không chỉ có nó cần sinh tồn, mà cả những người khác cũng cần sinh tồn như nó. Điều này thoạt nghe thật hiển nhiên, nhưng đó là một bước chuyển hoá vĩ đại của tư duy, đứa trẻ đã chấp nhận sự tồn tại của khách thể, của người khác, như một lực lượng đối lập với bản thân nó.

Chấp nhận sự tồn tại của khách thể là điều kiện để phân biệt giữa cái thiện và cái ác. Cái thiện là sung sướng trong sự hạnh phúc của người khác, đau khổ trong sự bất hạnh của người khác, còn ngược lại cái ác là sung sướng trong sự bất hạnh của người khác, đau khổ với sự hạnh phúc của người khác. Như vậy, khi đứa trẻ còn chưa nhận thức về người khác, theo nghĩa ở trên, các khái niệm thiện và ác chưa thể áp dụng vào nó. Thêm nữa, khái niệm “người khác” không nhất thiết phải là người. Đó có thể là con ong, cái kiến. Đó cũng có thể là con lợn ở Bắc Ninh. Cái cảm giác phấn khích, hân hoan của con người trong cái chết tức tưởi của con lợn biểu đạt cái ác ở trạng thái thuần tuý nhất của nó.

Việc học, theo Hannah Arendt, đó là cố gắng để hiểu thế giới xung quanh, trong đó có thế giới tự nhiên và thế giới con người. Nó bắt người ta phải nhận thức về sự tồn tại của người khác, cái là điều kiện để phân biệt giữa thiện và ác. Chỉ biết phân biệt thiện và ác thôi không đủ. Có một câu ngạn ngữ nói rằng “Đường đến địa ngục lát bằng thiện tâm”.  Biết phân biệt rành rọt giữa thiện và ác là cần thiết nhưng sẽ thật thiếu sót, thậm chí nguy hiểm, nếu coi việc hình thành nhân cách chỉ đơn giản là phân biệt giữa thiện và ác. Trong phần lớn các trường hợp, vấn đề không phải là ở chỗ phân biện giữa thiện và ác.

Để nhận thức được vị trí của mình trong thế giới, mỗi người phải tự đặt ra cho mình những câu hỏi căn bản nhất về thân phận con người, phải tự tìm ra câu trả lời của mình cho những câu hỏi đó, hoặc ít ra cũng biết về những câu trả lời mà tiền bối đã từng đưa ra. Việc phân biệt giữa cái thiện và cái ác là một trong những câu hỏi như thế, nhưng nó không phải là câu hỏi duy nhất và có lẽ cũng không phải là câu hỏi quan trọng nhất.

Có những câu hỏi thoạt nghe thì có vẻ ngây thơ ví dụ “Những cái gì là nhu cầu căn bản của con người? Tự do và công bằng có phải là như cầu căn bản của con người hay không”. Con người có cả nhu cầu sống trong cộng đồng, trong xã hội, vì mỗi người không thể làm ra được hết tất cả những gì mình cần. Nếu tự do và công bằng cũng là nhu cầu căn bản thì xã hội phải được thiết kế thế nào để cho tự do của mỗi người và sự công bằng giữa người này và người khác được bảo đảm? Triển khai câu hỏi đến đây thì ta thấy câu hỏi này phức tạp hơn nhiều so với câu hỏi phân biệt giữa cái thiện và cái ác, và có lẽ cũng quan trọng hơn.

Trả lời cho câu hỏi về vai trò của giáo dục nhân văn nói chung vượt ra ngoài khuôn khổ của bài nói chuyện này và khả năng của tôi.  Trong phần tiếp theo, tôi muốn thu hẹp câu hỏi lại và trao đổi kỹ hơn về vai trò của giáo dục nhân văn trong sự hình thành nhân cách.

Cơ chế căn bản cho việc hình thành nhân cách là chiêm nghiệm về một sự việc cụ thể đã xảy ra trong một hoàn cảnh cụ thể, ngẫm xem người ta đã quyết định như thế nào, đã làm gì, và hậu quả, ảnh hưởng của việc đó lên cuộc sống của người khác và của chính người đó như thế nào. Có thể thấy rằng con người chiêm nghiệm bằng xúc cảm nhiều hơn là bằng tư duy. Người ta chiêm nghiệm sâu sắc nhất về những gì xảy ra với chính mình, hoặc là xảy ra với người thân của mình, vì những trải nghiệm đó để lại những xúc cảm mạnh nhất.  Nhưng nói chung, trải nghiệm của một người trẻ, kể cả những trải nghiệm được gia đình chia sẻ, không đủ phong phú để người đó hình thành một nhân cách vững vàng. Vốn trải nghiệm của anh ta sẽ giàu có hơn nhiều, nếu anh ta biết đặt mình vào trong lịch sử, nơi những câu chuyện của quá khứ được ghi lại một cách trung thực, hoặc là trong văn học, nơi có những câu chuyện lớn, tuy có thể là được hư cấu, nhưng luôn xuất phát từ sự trải nghiệm chân thực của nhà văn.

Trong một bài viết trên blog cá nhân, đặt tên là Giữ ký ức, tôi có kể câu chuyện về học sinh phổ thông ở Đức học về tội ác của chế độ quốc xã lên người Do thái như thế nào. Học sinh Đức học ở trong sách vở, đọc nhật ký của cô bé Anne Frank viết khi trong thời gian hai năm trốn trong góc tủ để rồi cuối cùng cũng bị bắt rồi bị giết. Họ đi tham quan trại tập trung Buchenwald. Nhưng đáng ngạc nhiên hơn cả là học sinh Đức còn phải tự đi điều tra xem xung quanh nơi mình ở, trước đây đã từng có người Do thái nào sống, họ tên là gì, họ đã bị bắt trong hoàn cảnh nào, đã bị giết chết như thế nào. Làm như thế để cho những trải nghiệm trở nên gần gũi nhất. Một vài tháng sau khi viết bài này, tôi có nói về chuyện với một nhiếp ảnh gia người Đức, ông ấy nói người Đức phải làm như thế vì nếu không họ sẽ lại phạm lại đúng những sai lầm khủng khiếp nhất trong quá khứ. Giáo sư Hà Huy Khoái cũng bình luận như thế này: “Người Đức khôn thật, họ cho học sinh học thuộc bài lịch sử! Dân tộc nào không làm điều đó, chắc chắn phải học đi học lại nhiều lần. Chưa thuộc bài nào, lịch sử sẽ bắt học lại bài đó. Mà mỗi lần học lại, thi lại đều phải trả giá đắt hơn trước. Giá ở đây có thể là máu, không chỉ là tiền như sinh viên thi lại!”.

Tôi nghĩ về câu chuyện này từ một khía cạnh khác. Trải nghiệm chân thực về những sự thật dù đau đớn đến mấy cũng làm cho cốt cách con người trở nên mạnh mẽ, trái với những sự dối trá, có thể ngọt lịm, nhưng luôn làm tha hoá tâm hồn con người. Chức năng của giáo dục nhân văn không phải là ngợi ca cái thiện, phê bình cái ác mà là giúp con người tìm đến sự thực và để cảnh giác với sự dối trá của người khác và của chính mình. Cảnh giác với bản năng lười nhác, ích kỷ và hèn nhát, những cái rất giỏi ngụy trang trong tấm áo thiện tâm để dắt tay con người đi về địa ngục, cái không phải là gì khác mà chính là sự tha hóa hoàn toàn của tâm hồn con người. Giáo dục nhân văn nghiêm túc rèn cho chúng ta thái độ nỗ lực không mệt mỏi trong cố gắng đi tìm sự thật cùng với khả năng chiêm nghiệm bằng tư duy vì nếu chỉ chiêm nghiệm bằng xúc cảm, con người rất dễ bị đánh lừa.

Tôi đã nhắc đến chuyện bản năng hướng thượng hướng thiện của con người rất dễ bị tha hoá để trở thành hiện tượng sùng bái cá nhân, có thể xuất hiện dưới dạng là sùng bái lãnh tụ hoặc ca sĩ Hàn quốc. Vai trò của giáo dục nhân văn là dắt tay con người đi theo “tấm biển chỉ đường của trí tuệ” để đi về với cái chân thiện, chân mỹ.

Ngôn ngữ và thái độ khoa học

Nếu bản năng hướng thượng, hướng thiện là động cơ của học tập, nó không phải là công cụ. Con người biểu đạt sự hiểu biết về thế giới khách quan bằng lời. Con người thụ hưởng vốn hiểu biết mà nhân loại tích tụ được thông qua ngôn ngữ. Có hai thái độ ứng xử với ngôn ngữ đối lập nhau, dẫn đến hai phương pháp tư duy đối lập nhau: một bên là thái độ tôn giáo, coi ngôn từ như đối tượng để tôn thờ, một bên là thái độ khoa học, coi ngôn từ như một công cụ để định hình tư tưởng.

Định nghĩa chữ Đạo trong Đạo Đức Kinh là điển hình của thái độ tôn giáo đối với ngôn từ. Đạo được mô  tả như thế này, như thế kia, Đạo không phải là thế này, không phải là thế kia, nhưng không một lần Đạo được định nghĩa là cái gì. Đạo là một từ đại diện cho một khái niệm linh thiêng không định nghĩa được, người ta chỉ có thể biết thuộc tính của nó là như thế này, như thế kia, cùng lắm là biết nó không phải là cái gì, tức là hạn chế khái niệm bằng phủ định, chứ không thể nói nó là cái gì, tức là định nghĩa khái niệm bằng khẳng định.  Tính linh thiêng của chữ Đạo nằm chính ở chỗ ta không thể định hình được nó.

Tôi dẫn ví dụ Đạo Đức Kinh không với ý muốn đánh giá thấp giá trị triết học của tác phẩm này. Tôi chỉ muốn chỉ ra sự đối lập với giữa thái độ tôn giáo của nó đối với ngôn ngữ và thái độ khoa học. Thái độ tôn giáo với ngôn ngữ đưa đến những luận điểm bao quát, trong bất kỳ hoàn cảnh nào của cuộc sống, con người cũng có thể vận dụng chúng để diễn giải những gì xảy ra với mình, và tự an ủi mình. Mà trên đời này, ai là người không cần được an ủi.

Đóng góp lớn nhất của văn hoá Hy lạp cổ đại cho tư duy loài người có lẽ là sự phát minh ra thái độ khoa học với ngôn ngữ mà điển hình là sách Cơ sở của Euclid. Để nói về hình tròn, người ta không nói nó là cái gì đó giống mặt trời, hay mặt trăng vào thời kỳ trăng tròn, mà người ta định nghĩa đường tròn là tập hợp các điểm có một khoảng cách cho trước đến một điểm cho trước, gọi là tâm của đường tròn. Cái đáng lưu ý nhất là khái niệm luôn được xây dựng trên cơ sở khẳng định: nó là cái gì, chứ không phải trên cơ sở phủ định: nó không phải là cái gì.

Cũng cần lưu ý là ở đây đường tròn không được gán cho bất kỳ một thuộc tính thiêng liêng nào cả, nó chỉ là cái tên đưa ra để định hình khái niệm tập hợp các điểm có khoảng cách cho trước đến một điểm cho trước. Thậm chí trong thực tế, không có cái gì chính xác là hình tròn cả, chỉ có những hình tròn gần đúng mà thôi. Các định nghĩa của Euclid chỉ có giá trị giới hạn trong phạm vi của hình học. Theo một nghĩa nào đó, hình học là một sản phẩm thuần tuý của trí tuệ, là một trò chơi của tư duy. Giá trị lớn nhất của trò chơi này nằm ở ngay trong sự hạn chế của nó. Vì luật chơi bao gồm một số tiên đề, và một số phép suy luận được quy định trước, một phát biểu hình học chỉ có thể hoặc là đúng, hoặc là sai, một chứng minh chỉ có thể là đầy đủ chặt chẽ hoặc là thiếu sót ngộ nhận.  Đây là cuộc chơi mà tư duy logic của con người được tha hồ thi thố. Cho đến bây giờ nó vẫn giữ nguyên ý nghĩa đó. Để cho trẻ học được phương pháp lập luận chặt chẽ, không có gì tốt hơn là học hình học Euclid.

Ưu điểm của trò chơi tư duy mà trong các luật chơi được cố định trước là trong phạm vi của cuộc chơi này, mọi cái đúng cái sai đều rõ ràng. Ưu điểm quan trọng khác là con người có thể rút ra kết luận rõ ràng chi tiết từ hệ thống tiên đề và khái niệm, để rồi đem nó ra kiểm chứng, đối chiếu với quan sát thực tế.

Ở điểm này, thiên hướng của khoa học khiêm tốn hơn nhiều so với thiên hướng của tôn giáo. Những luận điểm của tôn giáo thường có tính khái quát cao, nhưng không có tính chi tiết để có thể kiểm chứng đối chiếu được qua các quan sát thực tế. Trong mọi trường hợp tôn giáo yêu cầu người ta phải tin và phải chấp hành. Ngược lại, lý thuyết khoa học đưa ra những luận điểm đủ cụ thể để có thể kiểm chứng với thực tế và dành cho thực tế quyền phán xét cuối cùng. Sự khiêm tốn, luôn đặt mình vào vị trí để cho thực tế phán xét, hoặc khẳng định, hoặc phủ nhận, theo Karl Popper chính là thuộc tính đặc trưng của khoa học, đối lập với tín điều.

Sự khiêm tốn này cũng chính là cái làm nên sức sống của khoa học. Tôn giáo sẽ chết khi con người không còn đặt lòng tin vào tín điều nữa. Còn trong bản chất của mình, luận điểm khoa học chấp nhận sự phủ định, nó như chỉ chờ được thực tế phủ định để hồi sinh, lột xác thành một lý thuyết khoa học mới, phức tạp hơn, có phạm vi ứng dụng rộng hơn lý thuyết cũ.

Trong bản chất, mọi lý thuyết khoa học chỉ mô tả được một phạm vi nào đó của thế giới, lý thuyết càng thô sơ thì phạm vi áp dụng của nó càng hẹp. Đi ra ngoài phạm vi đó là bắt đầu một cuộc chơi mới, con người lại phải sáng tạo một hệ thống ngôn ngữ, khái niệm mới, tìm ra một luật chơi mới.  Nhưng không phải vì thế mà lý thuyết cũ nhất thiết phải bị thủ tiêu khi một lý thuyết mới ra đời. Trong phạm vi cuộc sống hàng ngày, khi các vật thể chuyện động chậm hơn nhiều so với ánh sáng, cơ học Newton vẫn đúng.

Người đi tìm hiểu thế giới gần như bắt buộc phải đi lại gần như toàn bộ hành trình tìm hiểu thế giới của loài người. Đây là cái khó khăn rất lớn. Đã có một số quan điểm sai lầm trong giáo dục muốn bỏ qua những lý thuyết khoa học trước đây để đưa học sinh đến với những lý thuyết tiên tiến nhất. Ở phương tây những vào những năm 70 đã có trào lưu xây dựng lại toàn bộ giáo trình toán học dựa theo cách trình bày toán học hiện đại của nhóm Bourbaki. Kết quả của thí nghiệm đại trà này không tốt. Cảm nhận chung là trình độ toán học của học sinh tốt nghiệp phổ thông kém đi nhiều.

Gần đây, con lắc cực đoan có vẻ như bị văng theo hướng ngược lại. Người ta muốn lược đi khỏi chương trình tất cả những gì được coi là không cần thiết cho cuộc sống hàng ngày. Tôi vô cùng ngạc nhiên bởi ý kiến của một vị Giáo sư cho rằng học sinh không cần học vi phân, tích phân vì hàng ngày có ai cần dùng đến vi phân, tích phân đâu. Nhưng chính là nhờ vào thiên tài của Newton và Leibnitz, các hiện tượng tự nhiên được mô tả một cách tường minh dưới dạng phương trình vi phân. Loại bỏ đi đạo hàm tích phân có khác gì tự nguyện quay lại với tư duy mơ hồ của siêu hình trung cổ.

Vấn đề không phải đem những kiến thức khoa học tiên tiến nhất đến cho học sinh, vì có muốn cũng không làm được. Vấn đề cũng không phải là tập trung rèn luyện cho học sinh kỹ năng tính toán để phục vụ cho những nhu cầu hàng ngày. Cái cần làm trang bị cho học sinh phương pháp tư duy khoa học: định hình rõ nét khái niệm, liên hệ những khái niệm đó với thế giới khách quan, biết lập luận, biết tính toán để đưa ra những luận điểm cụ thể, kiểm chứng những luận điểm đó với thế giới khách quan.

Còn một thuộc tính khác của một khoa học có sức sống là khả năng đem đến sự bất ngờ. Hình học Euclid không còn khả năng đưa ra những khẳng định bất ngờ nào nữa và theo nghĩa này, nó là một môn khoa học chết. Nó chỉ còn là một trò chơi trí tuệ để học sinh rèn luyện khả năng tư duy logic. Nhận định của Einstein rằng tia sáng bị uốn cong khi đến gần các vật thể có khối lượng lớn nhờ vào những tính toán trong lý thuyết tương đối là một bất ngờ khi trong hình dung của chúng ta, đường thẳng là đường truyền của ánh sáng. Sức sống của một bộ môn khoa học thể hiện ở chỗ từ một hệ thống khái niệm, tiên đề chấp nhận được, bằng tính toán và lập luận, người ta có thể đưa ra những giải thích chưa biết cho những hiện tượng đã biết, hoặc là tiên đoán về những hiện tượng chưa được biết đến.

Khi khoa học “nhận nhiệm vụ” diễn giải, chứng minh cho một luận điểm cho trước, để phục vụ một mục đích chính trị hoặc tôn giáo, bất kể mục đích đó tốt hay xấu, về mặt thực chất khoa học đã mất đi cái làm nên sức sống của nó.  Vấn đề “nhận nhiệm vụ” ảnh hưởng nhiều đến khoa học xã hội hơn là khoa học tự nhiên. Như một số người đã nhận xét, ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ, các ngành khoa học tự nhiên có thể rất phát triển trong khi các ngành khoa học xã hội để lại rất ít dấu ấn vào văn minh nhân loại. GS Hà Huy Khoái có lần phát biểu nửa đùa nửa thật “Thực chất, ở Việt Nam chưa có khoa học xã hội”. Phát biểu của ông đã gây ra những phản ứng khá dữ dội. Nói một cách khách quan hơn, nó có đấy, nhưng nó yếm khí và thiếu sức sống.

Học như thế nào?

Ngày xưa để học được chữ thánh hiền, cái quan trọng nhất là cần có chí. Cái chí để đi bắt đom đóm bỏ vào lọ làm đèn mà đọc sách thâu đêm. Trong công việc học tập bây giờ, trong việc tiếp thu kiến thức khoa học của nhân loại tưởng như vô hạn, chỉ có chí thôi chắc là không đủ.

Như tôi vừa trình bày ở trên, khoa học không bị cái bệnh tự phụ coi những luận điểm của mình đúng một cách tuyệt đối, đúng một cách phổ quát. Mỗi lý thuyết khoa học được khai triển bằng tính toán, bằng lập luận từ một số nhỏ khái niệm, một số tiên đề cơ sở. Mỗi lý thuyết có logic nội tại của nó, nó không tự mâu thuẫn, nhưng những kết luận mà người ta rút ra từ nó chỉ khớp với thực tế khách quan trong một phạm vi nào đó. Theo một nghĩa nào đó, mỗi lý thuyết là một trò chơi trí tuệ, với luật chơi được xác định rõ ràng mà trong đó người chơi có thể triển khai khả năng tư duy của mình để đi đến những kết quả nhiều khi nằm ngoài sự mong đợi ban đầu.

Rất ít khi người ta chơi trò gì một mình.  Để cho cuộc chơi thực sự cuốn hút, để cho người chơi có thể thực sự triển khai mọi tiềm năng tư duy của mình để đi đến những kết quả bất ngờ, đi đến sáng tạo, cuộc chơi phải có bạn chơi và phải có trọng tài. Để minh hoạ quan điểm này, tôi xin đưa ra một gợi ý nhỏ, nhưng rất nghiêm túc.

Nhờ vào internet, hiện tại người ta có thể tìm được miễn phí rất nhiều tài liệu học tập miễn phí ở trên mạng. Một số trường đại học có tên tuổi như MIT, Stanford còn tổ chức công bố miễn phí hầu hết các tư liệu học tập. Thay bằng việc phải bỏ ra 50 ngàn đô-la một năm để đến đó học, mà không phải cứ có 50 ngàn đô-la là đã được nhận vào học, bạn có thể truy cập miễn phí các tư liệu học tập, theo dõi các bài giảng video. Vậy có đúng là bạn cứ ngồi ở Hà nội, hay Sài gòn, là cũng có thể học như sinh viên ở MIT hay ở Stanford hay không.

Tôi nghĩ rằng trừ khi bạn có một ý chí sắt đá, dù có được cung cấp tất cả mọi tài liệu trên đời, dù dược theo dõi miễn phí các bài giảng, ở nhà một mình bạn vẫn không thể học được. Bởi vì ngồi theo dõi bài giảng trên mạng một mình không phải là một cuộc chơi thú vị: không có địch thủ, không có đồng đội, không có lộ trình, không thấy mục tiêu, không thấy giải thưởng. Đó là những thứ không liên quan trực tiếp đến nội dung khoa học của bài giảng nhưng đó là cái mà người đi học cần để phấn đấu liên tục. Học một mình, bạn có thể tập trung cao độ trong một hai ngày cho đến một tuần. Nhưng bạn cần có tập thể, có lớp học, có thầy giáo để duy trì nỗ lực học tập.

Gợi ý của tôi là tại sao các bạn không tự tổ chức cùng học theo giáo trình được cung cấp trên mạng. Tại sao không thể dùng trực tiếp bài giảng, tư liệu học tập cung cấp miễn phí trên mạng trong các lớp học chính khoá. Các thầy không nhất thiết phải giảng cả buổi nữa, mà có thể cho sinh viên xem bài giảng trên mạng, có thể làm trước phụ đề tiếng việt, sau đó dành thời gian để giải thích thêm, trả lời câu hỏi của sinh viên, và hướng dẫn làm bài tập. Và cuối cùng là tổ chức thi cử nghiêm túc. Tất nhiên gợi ý thì dễ, mà làm thì khó, nhưng tôi không tin là việc này không thể làm được. Kinh phí để tổ chức lớp học như thế có lẽ là không nhiều lắm, nếu so sánh với học phí 50 ngàn đô la một năm ở MIT hay Stanford.

Với gợi ý có tính suy tưởng này, tôi hy vọng làm nổi lên được sự quan trọng của việc tổ chức học tập. Học tập là một hoạt động tập thể và có tổ chức. Như đã nêu ở trên, thiếu một tập thể có tổ chức, con người nói chung không có khả năng duy trì nỗ lực của mình trong một thời gian dài. Thiếu tranh biện con người nhanh chóng lạc vào con đường chủ quan, con đường luôn dẫn đến cái đích là sự bế tắc. Bản tính con người là hiếu thắng, cái cần thiết để tạo ra sự sôi động trong tranh luận, những cũng là cái làm hỏng cuộc tranh luận, biến nó thành chiến trường để người này đè bẹp người kia. Vì vậy trong mọi cuộc chơi tập thể cần có một luật chơi lành mạnh để cho sự cạnh tranh chỉ tạo ra nỗ lực để mỗi người vượt lên chính mình, chứ không phải là cái cớ để thỏa mãn bản năng hiếu thắng. Và cuộc chơi cần một người trọng tài, nắm vững luật lệ và có thẩm quyền điều khiển cuộc chơi. Ngoài ra, chính những ràng buộc của luật chơi bắt người chơi phải vươn tới sự sáng tạo thực sự.

Tôi để ý thấy người ta phá bỏ luật chơi dễ dàng quá. Tôi xin dẫn một ví dụ nhỏ là việc viết thư giới thiệu. Viết thư giới thiệu là một công việc khá vất vả mà lại không thể mong đợi phần thưởng gì khác ngoài cảm giác hoàn thành bổn phận. Để giới thiệu cho một đồng nghiệp vào một vị trí phó giáo sư, hay giáo sư, thường thì người giới thiệu phải tìm hiểu kỹ công trình của người mình giới thiệu để chỉ ra chỗ nào hay, chỗ nào đặc sắc, chỗ nào thì cũng chỉ bình thường, và nêu ra ý nghĩa chung của công trình. Không viết được đầy đủ nội dung như vậy, thì lá thư giới thiệu không có mấy trọng lượng, mà người viết thư giới thiệu lại có thể bị đánh giá, hoặc là về sự nghiêm túc, hoặc là về trình độ. Viết thư là một việc rất vất vả, mà không có ai khen ông này ông kia viết thư giới thiệu rất hay, vì trên nguyên tắc thư giới thiệu được giữ bí mật. Tóm lại, viết thư giới thiệu là một việc vất vả, không có bổng lộc, nhưng lại cần phải làm để ủng hộ một người đồng nghiệp xứng đáng, hoặc chỉ đơn thuần là để thực hiện bổn phận của mình. Viết thư giới thiệu cho sinh viên cũng mất công, nhưng không vất vả như viết thư giới thiệu cho đồng nghiệp.

Có một lần, một sinh viên mà tôi đã từng dạy ở Hà nội nhờ tôi viết thư giới thiệu.  Khi tôi còn đang do dự vì tôi đánh giá bạn ấy không thực sự xuất sắc, thì anh ta gửi cho tôi một bức thư giới thiệu soạn sẵn để tôi chỉ việc ký vào đó. Khi tôi tỏ ra vô cùng ngạc nhiên về cách làm này, thì bạn ấy trình bày là các thầy giáo khác yêu cầu bạn ấy làm như thế. Một số người có thể coi đây là việc nhỏ, nhưng tôi nghĩ chính từ những chuyện nhỏ như thế sẽ làm tha hoá cả hệ thống.

Khi chuẩn bị bài nói chuyện này, ý định của tôi là chia sẻ những suy nghĩ tản mạn của mình về việc học tập, chứ không định phê bình ai cả, càng không có ý định phê bình nền giáo dục ở nước ta. Đã có nhiều người chỉ ra rất nhiều bất cập, tôi không thấy cần thiết phải hoà thêm tiếng nói của mình vào đó. Nhưng nếu chỉ nêu ra một vấn đề, vấn đề lớn nhất, thì theo tôi đó là mức độ tha hóa của hệ thống.

Xin quay lại sự kiện Đồi ngô mà các bạn đều đã biết cả. Đây là một sự kiện vô cùng đặc biệt, vì chuyện thí sinh quay phim giám thị vi phạm qui chế thi là điều chưa từng có tiền lệ trong lịch sử nhân loại. Đây là một câu chuyện rất buồn, nó phải là tiếng chuông cảnh tình về mức độ tha hoá của hệ thống. Hãy khoan quy trách nhiệm cho một cơ quan, một cá nhân nào mà hãy bình tâm suy nghĩ. Để cho một việc như vậy xảy ra, phải có nhiều người từ trung ương đến địa phương, ở trong và ngoài ngành giáo dục, đã không tôn trọng luật chơi. Kết quả là kỳ thi tốt nghiệp, cái đáng ra phải là một thủ tục mang tính nghiêm cẩn, phải là một cái mốc thiêng liêng cho cả quá trình lao động học tập của học sinh, lại trở thành một trò đùa, một trò đùa làm chúng ta muốn khóc.

Nước Mỹ có thể tự hào về những trường đại học của mình. Các đại học ở Mỹ thường là tương đối trẻ, trường đại học Chicago nơi tôi làm việc cũng mới khoảng 100 tuổi, đồng niên với Đại học quốc gia Hà nội. Có lẽ cũng phải trả lời câu hỏi, cái gì là “bí quyết thành công” của họ. Vào thời điểm hiện tại thì ta có thể nói rằng lý do thành công của họ là họ rất giàu, có nhiều giáo sư giỏi, có cơ sở vật chất đầy đủ, hiện đại. Nhưng nói như thế là nhầm lẫn giữa kết quả và nguyên nhân. Ban đầu, họ không giàu, mà cũng không có nhiều người thực sự xuất sắc nếu so với cái trường đại học ở châu Âu vào cùng thời. Tuy không có một câu trả lời duy nhất, nhưng một nguyên nhân chắc chắn được nhắc đến là tinh thần fair-play, mọi hành vi ăn gian đều bị trừng trị một cách vô cùng nghiêm khắc.

Tôi cho rằng sự trung thực là một hành vi khó mà học được từ trong sách vở. Để trẻ học được tính trung thực, trước hết người lớn cũng phải học tính trung thực, để tự biết mà làm gương.

Tôi đã nói nhiều về sự cần thiết của việc tổ chức học tập, tính kỷ luật và tính trung thực. Nhưng bạn có thể thắc mắc rằng tại sao tôi nói về trường học mà cứ như là nói về doanh trại quân đội.

Tính kỷ luật và trung thực tất nhiên là không đủ. Cái còn thiếu chính là “niềm say mê” mà tôi nhắc đến lúc bắt đầu.  Say mê đi tìm cái mới, cái chưa biết, tìm lời giải thích cho những gì còn chưa hiểu.  Niềm say mê đi từ đâu đến? Thú thực là tôi không biết chắc chắn, và vì thế mà tôi giả sử rằng con người sinh ra với một bản năng hướng thượng, nói cách khác là đã có sẵn trong mình mầm mống của niềm ham mê. Tôi nghĩ rằng thực ra câu hỏi niềm ham mê sinh ra từ đâu không quan trọng bằng làm thế nào để gìn giữ niềm ham mê, và không để cho nó bị tha hoá. Niềm đam mê, tính hướng thượng hướng thiện là động cơ cho việc học tập, và chính việc học tập đích thực là cái nuôi dưỡng sự hướng thượng hướng thiện bởi những giá trị nhân văn chân thiện, chân mỹ, bởi tình yêu sự thật, và bởi niềm hạnh phúc của sự khám phá, để vượt qua biên giới giữa những gì đã biết và những gì chưa biết.

Một người bạn tôi có góp ý với tôi rằng bên cạnh niềm ham mê, đừng quên bổ sung sự quả cảm. Sự quả cảm là cái bạn cần để không để lười biếng, hèn nhát dụ dỗ mà quay lưng lại với sự thật. Sự quả cảm cũng là cái bạn rất cần khi đi tìm cái mới. Bạn có tập thể, có đồng đội để cùng học tập, tiến bộ. Nhưng dựa vào kinh nghiệm cá nhân, tôi thấy rằng khi đã vượt qua biên giới của những gì đã biết để thực sự đuổi theo cái chưa biết, bạn rất cần tính quả cảm vì đi tìm cái mới thường là một hành trình cô đơn, và nó có thể kéo dài nhiều năm.

Source: hocthenao.vn